ทีดีอาร์ไอเตือนแรง กองทุนประกันสังคมเสี่ยงเงินหมดใน 25 ปี คนวัยทำงานอาจ 'ไม่ได้บำนาญ'

“วันแรงงานแห่งชาติ” ในปีนี้อาจไม่ได้เป็นเพียงวันแห่งการยกย่องคุณค่าของแรงงานเท่านั้น หากยังสะท้อนความไม่แน่นอนที่กำลังก่อตัวขึ้นเงียบ ๆ ในระบบหลักประกันสำคัญของคนทำงานไทยอย่าง “กองทุนประกันสังคม” ซึ่งมีแนวโน้มเผชิญแรงกดดันด้านความยั่งยืนทางการเงินในระยะยาว

นายชาคร เลิศนิทัศน์ นักวิจัยอาวุโส สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ)ระบุว่า มีความเป็นไปได้ว่าในอีกเพียง 12 ปีข้างหน้า เงินสะสมของกองทุนประกันสังคมจะเริ่มลดลง และอาจหมดลงในช่วงปี 2593–2601 หรือเร็วสุดภายในอีก 25 ปีจากนี้ 

นี่ไม่ใช่เรื่องไกลตัว เพราะหากไม่มีการปฏิรูปโครงสร้างระบบประกันสังคม คนทำงานที่อายุ 35 ปีลงมาในวันนี้ อาจเผชิญความเสี่ยงที่จะไม่ได้รับสิทธิประโยชน์หลังเกษียณอย่างที่คาดหวังไว้ 

สมมติฐานดังกล่าว เกิดขึ้นจากการใช้แบบจำลองบัญชีประชากรรุ่นต่อรุ่น (GA) ซึ่งหลักคิดของแบบจำลองนี้ พยายามตอบคำถามในสองมิติที่สำคัญคือ ความเป็นธรรมระหว่างรุ่น ที่ผู้ประกันตนในแต่ละปีได้จ่ายสมทบ และความยั่งยืนทางการคลัง เพราะเมื่อจำนวนผู้รับบำนาญเพิ่มเร็วกว่าจำนวนแรงงานที่จ่ายสมทบ รายจ่ายบำนาญโตเร็วกว่ารายรับจากเบี้ย จนทำให้กองทุนขาดดุล 

การปฏิรูปเพื่อไม่ให้ปัญหา “เงินไม่พอจ่ายบำนาญ” กลายเป็นวิกฤตที่แก้ไขได้ยากในอนาคตนี้ จะต้องปฏิรูปครั้งใหญ่ทั้งระบบ รวมทั้งเร่งสร้างความเชื่อมั่น โปร่งใส เพื่อนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้นจริง

ทั้งนี้ จากการศึกษาด้วยแบบจำลอง GA พบว่า ภายใต้สมมติฐานเชิงโครงสร้างในปัจจุบัน กองทุนประกันสังคมอาจเริ่มมีดุลเงินสดติดลบในช่วงราวปี 2580 และเงินสะสมมีแนวโน้มลดลงจนหมดในช่วงปี 2593–2601 หรือภายในอีกประมาณ 25–30 ปีข้างหน้า ตัวเลขดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงการคาดการณ์เชิงเทคนิค หากแต่เป็นสัญญาณเตือนถึงความไม่สมดุลที่กำลังก่อตัวในระบบ

หัวใจของปัญหาอยู่ที่ “โครงสร้างประชากร” และ “กลไกทางการเงิน” ที่ไม่สอดคล้องกัน เมื่อประเทศไทยก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัย จำนวนผู้รับบำนาญเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ขณะที่จำนวนผู้ประกันตนที่จ่ายเงินสมทบกลับเติบโตในอัตราที่ชะลอลง ส่งผลให้อัตราการพึ่งพิงระหว่างผู้รับและผู้จ่ายสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง 

ขณะเดียวกัน รายจ่ายด้านบำนาญเพิ่มขึ้นในลักษณะทบต้น จากทั้งจำนวนผู้รับสิทธิที่เพิ่มขึ้นและสิทธิประโยชน์ที่สะสมมากขึ้นตามระยะเวลาการทำงาน

ในอีกด้านหนึ่ง ฝั่งรายรับกลับเติบโตจำกัด อัตราเงินสมทบยังคงอยู่ในระดับเดิม และแม้ค่าจ้างจะปรับเพิ่มตามเงินเฟ้อ แต่ก็ไม่เพียงพอที่จะชดเชยรายจ่ายที่ขยายตัวเร็วกว่า ผลลัพธ์คือ กองทุนต้องเริ่มนำเงินสะสมมาใช้ และหากแนวโน้มนี้ดำเนินต่อไปโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลง โอกาสที่เงินกองทุนจะลดลงจนถึงจุดวิกฤตย่อมมีความเป็นไปได้สูง

สิ่งที่น่ากังวลยิ่งกว่าคือ ผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่ในระดับระบบเท่านั้น แต่กำลังเชื่อมโยงโดยตรงกับชีวิตของแรงงานรุ่นใหม่ โดยเฉพาะผู้ที่มีอายุไม่เกิน 35 ปีในปัจจุบัน ซึ่งอาจต้องเผชิญความเสี่ยงที่จะไม่ได้รับสิทธิประโยชน์หลังเกษียณในรูปแบบที่คาดหวังไว้ หากไม่มีการปฏิรูปอย่างทันท่วงที

แม้จะมีการทดลองปรับสมมติฐานบางประการ เช่น การเพิ่มอัตราเงินสมทบ หรือการเพิ่มผลตอบแทนจากการลงทุน แต่ผลลัพธ์จากแบบจำลองสะท้อนชัดว่า มาตรการเหล่านี้สามารถ “ยืดเวลา” ได้เพียงบางส่วน แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างได้อย่างแท้จริง นั่นทำให้คำถามสำคัญไม่ใช่ว่า “กองทุนจะหมดเมื่อไร” แต่คือ “จะเริ่มปฏิรูปเมื่อไร” ในขณะที่ยังมีเวลาและทรัพยากรเพียงพอ

แนวทางการปฏิรูปจึงจำเป็นต้องมองอย่างเป็นระบบและมีลำดับขั้น เริ่มจากการสร้างความเชื่อมั่นผ่านการยกระดับความโปร่งใสและธรรมาภิบาลของกองทุน เพื่อให้ผู้ประกันตนเห็นว่าทรัพยากรที่ตนมีส่วนร่วมถูกบริหารอย่างมีประสิทธิภาพและตรวจสอบได้ จากนั้นจึงค่อยปรับ “พารามิเตอร์” สำคัญ เช่น อัตราสมทบ สูตรคำนวณบำนาญ หรืออายุเกษียณ เพื่อรักษาเสถียรภาพในระยะกลาง โดยคำนึงถึงความเป็นธรรมระหว่างรุ่น

ในระยะยาว การปฏิรูปอาจต้องไปไกลกว่านั้น ด้วยการทบทวนโครงสร้างระบบบำนาญทั้งระบบให้สอดคล้องกับแนวคิด “หลายเสาหลัก” ที่กระจายความเสี่ยงระหว่างภาครัฐ การออมภาคบังคับ และการออมสมัครใจ เพื่อสร้างความยั่งยืนในบริบทเศรษฐกิจและสังคมที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

ท้ายที่สุด “เวลา” คือทรัพยากรที่มีจำกัดที่สุดของระบบประกันสังคมไทยในวันนี้ ยิ่งการปฏิรูปเริ่มต้นช้า ทางเลือกก็จะยิ่งลดลง และต้นทุนในการแก้ไขจะยิ่งสูงขึ้น คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าระบบจะเผชิญวิกฤตหรือไม่ แต่คือสังคมไทยจะเลือกเผชิญกับความเปลี่ยนแปลงอย่างมีแผน หรือปล่อยให้วิกฤตนั้นมาถึงโดยไม่มีทางเลือกเหลืออยู่เลย