
ดาวเทียม-GIS ปฏิรูปเกษตรไทย เดินหน้าใช้บิ๊กดาต้า พิสูจน์คาร์บอน-ฝ่า EUDR
GISTDA ผนึกเอกชนใช้ดาวเทียม-GIS-Geo-AI วิเคราะห์ Big Data ยกระดับเกษตรแม่นยำ ชูข้อมูลวิทยาศาสตร์พิสูจน์นาข้าวไทยดูดซับคาร์บอน พร้อมพัฒนาระบบตรวจสอบย้อนกลับรับมือ EUDR ลดความเสี่ยงส่งออกยางพารา
KEY
POINTS
- การนำเทคโนโลยีดาวเทียม ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) และ Big Data มาใช้ปฏิรูปภาคเกษตรไทยสู่การจัดการที่แม่นยำด้วยข้อมูลเชิงพื้นที่ เพื่อยกระดับการผลิต
- ใช้ข้อมูลดาวเทียมเป็นหลักฐานทางวิทยาศาสตร์เพื่อพิสูจน์ว่าพื้นที่เกษตรกรรม โดยเฉพาะนาข้าว สามารถทำหน้าที่เป็นแหล่งดูดซับคาร์บอน เพื่อใช้ในการเจรจาด้านสิ่งแวดล้อมระดับโลก
- การบูรณาการข้อมูลดาวเทียมและ GIS เพื่อสร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) สำหรับสินค้าเกษตร ช่วยยืนยันแหล่งที่มาว่าไม่ได้มาจากพื้นที่บุกรุกป่า เพื่อรับมือกับกฎระเบียบ EUDR
เวทีสัมมนา THAILAND AGRI FUTURE 2027 THE BIG RESET : FROM AGRICULTURE TO FUTURE INDUSTRY “พลิกเกษตรไทย สู่อุตสาหกรรมอนาคต” ในหัวข้อ “GIS BIG DATA ปฏิรูปเกษตรไทย” จัดโดยโพสต์ทูเดย์ ในเครือเนชั่น สะท้อนทิศทางการนำเทคโนโลยีดาวเทียม ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) และปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาใช้ยกระดับภาคเกษตรไทย จากการทำเกษตรแบบอาศัยประสบการณ์ไปสู่การบริหารจัดการด้วยข้อมูลเชิงพื้นที่ที่แม่นยำ ตั้งแต่การวางแผนเพาะปลูก การบริหารจัดการน้ำและสภาพอากาศ ไปจนถึงการตรวจสอบย้อนกลับและการวัดคาร์บอน
ดร.ปกรณ์ เพชรประยูร ผู้อำนวยการสำนักประยุกต์ภูมิสารสนเทศ สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) หรือ GISTDA กล่าวว่า ข้อมูลดาวเทียมเปรียบเสมือนกล้องวงจรปิดบนท้องฟ้าที่โคจรรอบโลกและถ่ายภาพเพื่อประมวลผลสถานการณ์ต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันมีดาวเทียมประมาณ 1,000 ดวงที่สามารถนำข้อมูลมาใช้ประโยชน์ ขณะที่ข้อมูลสภาพอากาศมีการอัปเดตทุก 15 นาที ทำให้สามารถติดตามความเปลี่ยนแปลงของโลกได้ใกล้เคียงเวลาจริง
เครื่องมือตรวจวัดโลกของ GISTDA และหน่วยงานพันธมิตรสามารถตรวจวัดตัวแปรสภาพภูมิอากาศสำคัญ (Essential Climate Variables) ได้ถึง 54 พารามิเตอร์ ครอบคลุมตั้งแต่ชั้นบรรยากาศ ปริมาณน้ำฝน น้ำท่า ความชื้นในดิน ไปจนถึงการเจริญเติบโตของพืช ซึ่งข้อมูลเหล่านี้สามารถนำมาบูรณาการเพื่อวางแผนบริหารจัดการน้ำและการเกษตรได้อย่างเป็นระบบ
ดาวเทียม 1,000 ดวง ส่องเกษตรไทย อัปเดตอากาศทุก 15 นาที
ดร.ปกรณ์อธิบายว่า บทบาทของ GISTDA ไม่ใช่ผู้เชี่ยวชาญด้านการเกษตรโดยตรง แต่เปรียบเสมือน “ตาฟ้า” หรือผู้ช่วยหมอ ทำหน้าที่ชี้เป้าสถานการณ์ภาพรวมจากข้อมูลอวกาศ เพื่อให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านการเกษตร นำข้อมูลไปวิเคราะห์และตัดสินใจแก้ปัญหาได้ตรงจุด
เนื่องจากประเทศไทยมีพื้นที่เกษตรกรรมมากกว่า 150 ล้านไร่ และประมาณ 80% ของข้อมูลที่เกี่ยวข้องเป็นข้อมูลเชิงพื้นที่ (Spatial Data) ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลาในแต่ละสัปดาห์ ตั้งแต่การหว่านเมล็ด การแตกกอ การออกรวง การใส่ปุ๋ย ไปจนถึงการเก็บเกี่ยวและการจัดการวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรเพื่อป้องกันการเผา
ข้อมูลจากดาวเทียมสามารถตรวจจับคลื่นแสงที่สะท้อนจากพืช เพื่อนำมาแปลผลเป็นสภาพพื้นที่และช่วงการเจริญเติบโตของพืชได้ เช่น การเปลี่ยนแปลงของสีเขียว สีแดง และสีเหลือง ซึ่งช่วยให้เห็นความแตกต่างของพื้นที่เพาะปลูกและสถานการณ์การเกษตรในแต่ละช่วงเวลา อย่างไรก็ตาม ความท้าทายสำคัญคือการแปลงข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ให้เป็นข้อมูลที่เข้าใจง่าย เพื่อให้ผู้กำหนดนโยบาย เจ้าหน้าที่ปฏิบัติงาน และเกษตรกรเห็นภาพสถานการณ์เดียวกัน
นอกจากนี้ ยังมีการวิเคราะห์วัฏจักรน้ำ (Water Cycle) วัฏจักรคาร์บอน (Carbon Cycle) และวัฏจักรไนโตรเจน (Nitrogen Cycle) เพื่อนำไปพัฒนาเป็นคำแนะนำด้านการให้น้ำและการใส่ปุ๋ยผ่านแอปพลิเคชันที่เกษตรกรสามารถเข้าถึงได้โดยตรง
สำหรับการประมวลผลข้อมูล ดร.ปกรณ์ระบุว่า ข้อมูลจุดความร้อน (Hotspot) สามารถส่งผลการวิเคราะห์ได้ภายใน 30 นาที ส่วนข้อมูลดาวเทียมสภาพอากาศอัปเดตทุก 15 นาที ขณะที่ประเทศเจ้าของเทคโนโลยีบางแห่งสามารถอัปเดตได้ภายใน 8 นาที ดังนั้นระบบประมวลผลของไทยจำเป็นต้องทำงานให้เร็วกว่า 15 นาที เพื่อไม่ให้ข้อมูลสะสมทับซ้อนกัน
อย่างไรก็ตาม การพยากรณ์สภาพอากาศล่วงหน้ายังคงเป็นความท้าทาย เนื่องจากโลกกำลังเผชิญความผันผวนของภูมิอากาศที่คาดการณ์ได้ยาก แม้บางช่วงจะคาดว่าจะเกิดเอลนีโญ แต่กลับเผชิญน้ำท่วมฉับพลัน ประเทศไทยยังมีข้อจำกัดจากที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ระหว่างทะเลจีนใต้และมหาสมุทรอินเดีย ทำให้สภาพอากาศแปรปรวนสูง จึงต้องอาศัยการวิเคราะห์ทั้ง 54 พารามิเตอร์และแบบจำลองร่วมกับกรมอุตุนิยมวิทยา
Geo-AI เปลี่ยน Big Data เป็นเครื่องมือตัดสินใจ
ด้านนายจนิษฐ์ ประเสริฐบูรณะกุล รองประธานอาวุโส ที่ปรึกษาด้านเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศอัจฉริยะ บริษัท จีไอเอส จำกัด กล่าวว่า เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศ (Geospatial Technologies) ที่จะมีบทบาทสำคัญต่อภาคเกษตรประกอบด้วย 4 ด้าน ได้แก่ GPS สำหรับระบุตำแหน่งและพิกัดแปลงเพาะปลูก (Location หรือ XY) เทคโนโลยี Earth Observation หรือภาพถ่ายดาวเทียม ระบบ GIS สำหรับวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพื้นที่ และ LiDAR ซึ่งเป็นเทคโนโลยีเลเซอร์สแกนเพื่อสำรวจลักษณะภูมิประเทศอย่างละเอียด
ตัวอย่างการใช้ LiDAR คือความร่วมมือกับกรมชลประทานเมื่อประมาณ 15 ปีก่อน เพื่อสำรวจพื้นที่แก้มลิง เช่น บางบาล และบางระกำโมเดล โดยใช้เลเซอร์บินสำรวจพื้นที่ มีความแม่นยำประมาณ 4-5 เซนติเมตร เมื่อเทียบกับแผนที่เดิมที่มีความแม่นยำประมาณ 10 เมตร ทำให้สามารถคำนวณปริมาตรพื้นที่กักเก็บน้ำได้ถึง 350 ล้านลูกบาศก์เมตร
นายจนิษฐ์กล่าวว่า ปัจจุบันประเทศไทยไม่ได้ขาดแคลนข้อมูล แต่โจทย์สำคัญคือการนำข้อมูลจำนวนมหาศาลจากดาวเทียม เซ็นเซอร์ IoT และ Open Data ของหน่วยงานต่าง ๆ เช่น กรมอุตุนิยมวิทยา กรมชลประทาน และกรมพัฒนาที่ดิน มาย่อยให้กลายเป็นองค์ความรู้ที่นำไปใช้แก้ปัญหาได้จริง
เทคโนโลยี AI, Geo-AI และ Foundation Model จะเข้ามามีบทบาทในการเปลี่ยนข้อมูลจาก Data ไปสู่ Knowledge และ Wisdom ก่อนนำไปสู่การตัดสินใจ (Decision Making) ทำให้ GIS ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือแสดงผลบนแผนที่ แต่พัฒนาเป็นระบบช่วยวิเคราะห์และตัดสินใจที่มีความแม่นยำมากขึ้น
อย่างไรก็ตาม ปัญหาสำคัญยังอยู่ที่ช่องว่างความเข้าใจระหว่างภาครัฐ เอกชน และเกษตรกร โดยเกษตรกรอาจไม่เข้าใจข้อมูลหรือเครื่องมือที่ภาครัฐจัดเตรียมไว้ ขณะที่หน่วยงานรัฐและเอกชนเองก็อาจยังไม่เข้าใจปัญหาที่แท้จริง (Pain Point) ของเกษตรกร จึงจำเป็นต้องปรับจูนทั้งข้อมูลและเทคโนโลยีให้ตรงกับความต้องการ เพื่อให้สามารถเข้าถึง เข้าใจ นำไปใช้ และต่อยอดได้จริง
ใช้ดาวเทียมพิสูจน์นาข้าวไทยเป็นแหล่งดูดซับคาร์บอน
อีกหนึ่งมิติสำคัญคือการใช้ข้อมูลดาวเทียมพิสูจน์ข้อเท็จจริงด้านการปล่อยและดูดซับคาร์บอนของภาคเกษตรไทย โดยดร.ปกรณ์ระบุว่า ปัจจุบันข้อมูลดาวเทียมเริ่มเข้ามามีบทบาทในเวทีระดับโลก รวมถึงการประชุม COP เพื่อเป็นเครื่องมือสร้างความโปร่งใส (Transparency) ในการตรวจสอบและรายงานข้อมูลคาร์บอน
ที่ผ่านมา ประเทศเกษตรกรรมและพื้นที่นาข้าวของไทยมักถูกมองว่าเป็นแหล่งปล่อยก๊าซมีเทนและก๊าซเรือนกระจก แต่ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์จากดาวเทียมสะท้อนให้เห็นว่า แม้ในช่วงการทำนาจะมีการปล่อยก๊าซมีเทน แต่เมื่อข้าวเจริญเติบโต พื้นที่ปลูกข้าวก็ทำหน้าที่เป็นแหล่งดูดซับคาร์บอน (Carbon Sinks) ในปริมาณมาก และในบางช่วงเวลามีค่าการปล่อยคาร์บอนสุทธิติดลบ หรือดูดซับมากกว่าปล่อย
ดร.ปกรณ์มองว่า หากใช้ข้อมูลที่ตรวจวัดได้จริงทางวิทยาศาสตร์มาคำนวณ จะทำให้เห็นบทบาทอีกด้านของภาคเกษตรไทยที่ช่วยดูดซับคาร์บอนให้แก่โลก ไม่ใช่มองเฉพาะการปล่อยก๊าซในช่วงการเพาะปลูกเท่านั้น
ประเด็นดังกล่าวยังเชื่อมโยงกับกติกาคาร์บอนระหว่างประเทศที่เดิมให้ความสำคัญกับการคำนวณคาร์บอนจากพืชไม้ยืนต้นที่มีเนื้อไม้ แต่ไม่ได้ครอบคลุมพืชเกษตรอย่างข้าว ซึ่งอาจไม่สอดคล้องกับกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ที่เกิดขึ้นจริง ดังนั้น ไทยจำเป็นต้องนำข้อมูลจากดาวเทียมมาใช้เป็นหลักฐานในการเจรจาระดับโลก เพื่อสร้างความเป็นธรรมให้เกษตรกรและป้องกันการใช้มาตรการทางการค้าที่ไม่ใช่ภาษี (NTBs) กับสินค้าเกษตรไทย
ทั้งนี้ แนวโน้มการลงทุนดาวเทียมตรวจวัดคาร์บอนจากภาคเอกชนและต่างประเทศกำลังเพิ่มขึ้น โดยมีมูลค่าการลงทุนระดับหมื่นล้านบาท ซึ่งจะเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของมาตรฐานการตรวจวัดคาร์บอนโลกในอนาคต
ลงทุน Data Quality-GIS รับมือ Traceability-EUDR
ด้านนายจนิษฐ์กล่าวว่า การปฏิรูปเกษตรไทยด้วย Big Data จำเป็นต้องลงทุนใน 3 ด้านสำคัญ ได้แก่ 1. Data Quality ยกระดับความถูกต้องและความแม่นยำของข้อมูล 2. Technology Investment ลงทุนโครงสร้างพื้นฐานและเครื่องมือประมวลผล เช่น Cloud, AI, Quantum Computing และ Geo-AI Foundation Model ที่เข้าใจบริบทเชิงพื้นที่ และ 3. Human Resource พัฒนาศักยภาพบุคลากรทั้งภาครัฐ เอกชน และเกษตรกรให้สามารถใช้เทคโนโลยีได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ในอนาคตสินค้าเกษตรทุกชนิดจะต้องมีข้อมูลอ้างอิงพิกัดแปลงปลูก (XY Location) และสามารถตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) ได้ตั้งแต่ต้นทาง ทั้งประวัติพื้นที่เพาะปลูก Carbon Footprint และ Water Footprint เพื่อสร้างความโปร่งใสและความน่าเชื่อถือให้กับสินค้าเกษตรไทย
สำหรับการรับมือกฎระเบียบ EUDR บริษัทเสนอให้นำระบบ GIS และ GPS มาบูรณาการกับข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตรและกรมป่าไม้ เพื่อพัฒนาระบบตรวจสอบพื้นที่แปลงปลูกให้มีความถูกต้อง สามารถยืนยันแหล่งที่มาของสินค้าและป้องกันความเสี่ยงที่สินค้าเกษตรไทยจะถูกระงับการส่งออก
ทั้งนี้ ดร.ปกรณ์ย้ำว่า จุดเริ่มต้นของการพัฒนาคือการตระหนักรู้ว่าเรายังไม่รู้อะไร เพื่อเปิดทางให้เกิดการเรียนรู้และค้นหาวิธีแก้ไขที่ถูกต้อง โดย GISTDA พร้อมนำข้อมูลอวกาศ ดาวเทียม และเทคโนโลยีภูมิสารสนเทศมาเป็นเครื่องมือสร้างความเป็นธรรมและยกระดับเกษตรไทยให้เข้มแข็งในเวทีโลก ขณะที่ภาคเอกชนพร้อมสนับสนุนเทคโนโลยี Geo-AI แพลตฟอร์ม GIS และระบบตรวจสอบย้อนกลับ เพื่อให้ภาครัฐและเกษตรกรสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้จริงและเกิดผลเป็นรูปธรรม







