วิเคราะห์คำวินิจฉัยป.ป.ช. ‘คดีศักดิ์สยาม’ ชนะ "ข้อกฎหมาย" แต่แพ้ "ตรรกะ"

เมื่อสำนักงาน ป.ป.ช. ออกมาแถลงว่า กรณีนายศักดิ์สยาม ชิดชอบ ไม่ยื่นบัญชีทรัพย์สินรายการหุ้นห้างหุ้นส่วนจำกัด บุรีเจริญคอนสตรัคชั่น นั้น "ยังฟังไม่ได้ว่าเป็นการจงใจยื่นบัญชีอันเป็นเท็จ" และย้ำว่ามติดังกล่าว "ไม่ขัดหรือแย้งกับคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ เพราะเป็นคนละประเด็น"

ประโยคนี้จึงกลายเป็นหัวใจของปัญหาที่ต้องตรวจสอบอย่างละเอียด

เปรียบเทียบข้อเท็จจริงสองชุด ศาลรธน.-ป.ป.ช.

ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยที่ 1/2567 เมื่อวันที่ 17 มกราคม 2567 ชัดเจนว่า นายศักดิ์สยาม ชิดชอบ กับนายศุภวัฒน์ เกษมสุทธิ์ ได้ตกลงกันนำเงินของนายศักดิ์สยามไปทำธุรกรรมต่าง ๆ ในนามของนายศุภวัฒน์ โดยขั้นตอนสุดท้ายนำเงินนั้นไปซื้อกองทุน TMB-T-ES-DPlus และ TMB-T-ES-IPlus ในชื่อนายศุภวัฒน์ แล้วขายกองทุนเพื่อชำระค่าสิทธิเงินลงหุ้นให้แก่นายศักดิ์สยาม ดังนั้นเงิน 119,500,000 บาท ยังคงเป็นของนายศักดิ์สยาม และนายศักดิ์สยาม "จึงยังคงไว้ซึ่งความเป็นหุ้นส่วนหรือผู้ถือหุ้น" โดยมีนายศุภวัฒน์เป็นผู้ครอบครองและดูแลแทน อันเป็นการต้องห้ามตามรัฐธรรมนูญมาตรา 187

ในขณะที่ ป.ป.ช. ในคำวินิจฉัยวันนี้กลับยืนยันว่า นายศักดิ์สยาม "เข้าใจว่าตนได้มีการโอนหุ้นดังกล่าวไปโดยชอบ เนื่องจากมีการจดทะเบียนโอนหุ้น" ตั้งแต่วันที่ 26 มกราคม 2561 และจดทะเบียนเปลี่ยนแปลงเมื่อวันที่ 6 กุมภาพันธ์ 2561 ซึ่งเป็นก่อนที่จะรับตำแหน่งรัฐมนตรี และไม่ปรากฏว่านายศักดิ์สยามเข้าไปบริหารกิจการใด ๆ หลังโอน จึงไม่แสดงรายการหุ้นในบัญชีทรัพย์สิน

หมายเหตุ: ตัวเลขในเอกสารทั้งสองมีความแตกต่างกันเล็กน้อย โดยคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญใช้ตัวเลข 119,500,000 บาท ขณะที่แถลงการณ์ ป.ป.ช. ระบุ 119,499,000 บาท

จุดแรก: "คนละประเด็น" หรือ "ฐานข้อเท็จจริงเดียวกัน"

ป.ป.ช. อธิบายว่าศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยเรื่อง "ความเป็นรัฐมนตรี" ส่วน ป.ป.ช. วินิจฉัยเรื่อง "เจตนาในการยื่นบัญชีทรัพย์สิน" จึงเป็นคนละประเด็น ข้อนี้ฟังดูสมเหตุสมผลในทางเทคนิค

แต่ผู้เขียนเห็นว่ามีปัญหาสำคัญคือ ทั้งสองประเด็นต่างฝังรากอยู่บนข้อเท็จจริงเดียวกัน คือ "นายศักดิ์สยามเป็นเจ้าของหุ้นในห้างบุรีเจริญหรือไม่"

ศาลรัฐธรรมนูญตอบคำถามนี้อย่างชัดเจนและเด็ดขาดว่า ใช่ เป็นเจ้าของ ตลอดช่วงเวลาดำรงตำแหน่งรัฐมนตรี การโอนทะเบียนในปี 2561 เป็นเพียงกลไกอำพราง ไม่ใช่การโอนกรรมสิทธิ์ที่แท้จริง

เมื่อข้อเท็จจริงว่า "เป็นเจ้าของ" ได้รับการตัดสินอย่างสิ้นสุดโดยศาลรัฐธรรมนูญแล้ว ผู้เขียนตั้งข้อสังเกตว่า ป.ป.ช. จะมาหยิบยกข้อแก้ตัวว่า "นายศักดิ์สยามเข้าใจว่าโอนไปโดยชอบแล้ว" เป็นการย้อนกลับไปตั้งข้อเท็จจริงใหม่ว่าเขา "ไม่ได้เป็นเจ้าของจริง ๆ ในความรับรู้ของตนเอง" ซึ่งขัดกับสิ่งที่ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยไว้

อย่างไรก็ดี นักกฎหมายบางส่วนอาจโต้แย้งได้ว่าขอบเขตอำนาจและเจตนาตามกฎหมายแต่ละฉบับมีมาตรฐานการพิสูจน์แตกต่างกัน ซึ่งเป็นประเด็นที่ยังต้องการความเห็นจากผู้เชี่ยวชาญกฎหมายรัฐธรรมนูญประกอบ

จุดที่สอง: ตรรกะของ "เจตนา" ที่มีปัญหา

กฎหมายว่าด้วยการยื่นบัญชีทรัพย์สินโดยทั่วไปใช้หลักว่า หากผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง "เป็นเจ้าของ" หรือ "มีสิทธิในทรัพย์สิน" ย่อมมีหน้าที่ต้องแจ้ง ภาระการพิสูจน์ว่าตนไม่ทราบว่าตัวเองเป็นเจ้าของจึงเป็นเรื่องที่แทบไม่น่าจะเกิดขึ้นในสภาพข้อเท็จจริงอย่างนี้

ศาลรัฐธรรมนูญพบว่า นายศักดิ์สยามเองเป็นผู้นำเงินของตัวเองไปทำธุรกรรม ต้องการให้นายศุภวัฒน์เป็นผู้ถือหุ้นแทน และรับประโยชน์กลับมาในรูปค่าสิทธิ 

นอกจากนี้ศาลยังพบว่าพยานหลักฐานและคำชี้แจงของนายศุภวัฒน์ "ไม่มีน้ำหนักให้รับฟัง" และรายการเคลื่อนไหวบัญชีธนาคารที่ตรวจสอบโดยพยานผู้เชี่ยวชาญด้านการเงินยืนยันเส้นทางเงินอย่างชัดเจน 

ผู้เขียนเห็นว่าการที่เจ้าของเงินต้นคิดออกแบบโครงสร้างนี้ขึ้นมาเอง แล้วอ้างในภายหลังว่า "ไม่รู้ว่าตัวเองยังเป็นเจ้าของอยู่" เป็นข้ออ้างที่ขัดกับพยานหลักฐานที่ศาลรัฐธรรมนูญรับฟังมาแล้ว

จุดที่สาม: การประนีประนอมยอมความปี 2568 หลังคำพิพากษาศาลรธน.

หลังศาลรัฐธรรมนูญมีคำวินิจฉัย นายศักดิ์สยามยื่นฟ้องนายศุภวัฒน์ต่อศาลจังหวัดนนทบุรี ขอให้โอนสิทธิเงินลงหุ้น 119,500,000 บาทคืน

การกระทำนี้ยืนยันว่านายศักดิ์สยามยอมรับว่าตัวเองคือเจ้าของที่แท้จริงตามคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ?

แต่ต่อมาวันที่ 5 มิถุนายน 2568 ทั้งสองฝ่ายทำสัญญาประนีประนอมยอมความต่อศาลอุทธรณ์ภาค 1 โดยนายศักดิ์สยาม "ไม่ติดใจ" ให้นายศุภวัฒน์โอนหุ้นคืน และ "ยอมรับว่านายศุภวัฒน์เป็นผู้ซื้อหุ้นและเป็นผู้มีสิทธิในการถือหุ้น" แลกกับการที่นายศุภวัฒน์รับซื้อที่ดิน 19 แปลง เนื้อที่รวม 323 ไร่ 373 ตารางวา ราคาเฉลี่ยไร่ละ 159,000 บาท รวมเป็นเงิน 51,505,267.50 บาท โดยศาลอุทธรณ์ภาค 1 พิพากษาตามยอมโดยเห็นว่าไม่ขัดต่อกฎหมาย

ผู้เขียนตั้งข้อสังเกตว่า ทรัพย์สินสองประเภทที่ต่างกันนี้ถูกใช้แลกเปลี่ยนกัน โดยทั้งสองฝ่ายเห็นชอบ และศาลอุทธรณ์ภาค 1 ก็ไม่ได้คัดค้าน แต่ยังไม่มีคำอธิบายต่อสาธารณะว่าสัญญาดังกล่าวมีผลต่อการปฏิบัติตามคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญอย่างไร

นอกจากนี้ เมื่อวันที่ 9 กรกฎาคม 2568 นายศักดิ์สยามได้ยื่นขอปรับปรุงบัญชีทรัพย์สินทันทีหลังการโอนที่ดินเสร็จสิ้น ซึ่ง ป.ป.ช. พิจารณาเมื่อ 8 กันยายน 2568 และรับว่าบัญชีถูกต้องและไม่ผิดปกติ คำถามที่ยังค้างคาคือ บัญชีที่ "ถูกต้อง" นั้นสะท้อนสถานะทรัพย์สินปัจจุบันหลังโอนแล้ว แต่ไม่ได้ตอบคำถามว่าในช่วงปี 2562-2566 ที่ศาลรัฐธรรมนูญบอกว่าหุ้นยังเป็นของนายศักดิ์สยาม เหตุใดจึงไม่ถูกแสดงในบัญชี

จุดที่สี่: ผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ

รัฐธรรมนูญมาตรา 211 วรรคสอง บัญญัติว่า "คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญให้เป็นเด็ดขาด มีผลผูกพันรัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ" ป.ป.ช. เองก็เป็นองค์กรอิสระที่อยู่ภายใต้บทบัญญัตินี้

หมายความว่า ข้อเท็จจริงที่ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยแล้ว ไม่ว่าจะเป็นเรื่องที่เงิน 119,500,000 บาทเป็นของนายศักดิ์สยาม หรือเรื่องที่นายศุภวัฒน์เป็นเพียงผู้ครอบครองแทน ย่อมผูกพัน ป.ป.ช. ด้วย ผู้เขียนเห็นว่า ป.ป.ช. ไม่สามารถตั้งข้อเท็จจริงใหม่ที่ขัดกับสิ่งที่ศาลรัฐธรรมนูญตัดสินมาได้ แม้จะอ้างว่าเป็นคนละ "ประเด็น" ก็ตาม เพราะประเด็นกฎหมายอาจต่างกัน แต่ข้อเท็จจริงพื้นฐานนั้นเดียวกัน

อย่างไรก็ดี ประเด็นนี้เป็นการตีความเชิงกฎหมายที่ยังเปิดกว้างสำหรับความเห็นของนักกฎหมายรัฐธรรมนูญ

ป.ป.ช. เองก็ระบุในแถลงการณ์ว่า "ได้นำคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญดังกล่าวมาประกอบการพิจารณาวินิจฉัยแล้ว" แต่ผลการวินิจฉัยกลับไม่สอดรับกับข้อเท็จจริงที่ศาลรัฐธรรมนูญวางไว้ ซึ่งเป็นความขัดแย้งในตัวเองที่ต้องการคำอธิบายเพิ่มเติม

จุดที่ห้า: คดีที่สาม ที่ยัง "อยู่ระหว่างตรวจสอบ"

ป.ป.ช. แถลงว่าคดีที่สาม คือการฝ่าฝืนมาตรฐานทางจริยธรรมอย่างร้ายแรง ยังอยู่ระหว่างดำเนินการตรวจสอบเบื้องต้น ผู้เขียนตั้งคำถามว่า หากพฤติการณ์ที่ศาลรัฐธรรมนูญพบว่าเป็นการ "ถือหุ้นซ่อนเร้น" ตลอดช่วงดำรงตำแหน่งรัฐมนตรียังไม่ถือว่าเป็นการฝ่าฝืนมาตรฐานจริยธรรมอย่างร้ายแรง คงต้องรอดูว่าผลการตรวจสอบของ ป.ป.ช. จะสรุปอย่างไร

"ถูกตามขั้นตอน" กับ "ถูกตามเนื้อหา"

ป.ป.ช. อาจกล่าวได้ว่าการวินิจฉัยของตนไม่ผิดขั้นตอน เพราะประเด็นกฎหมายที่ตนรับผิดชอบคือ "เจตนาในการยื่นบัญชีทรัพย์สิน" ซึ่งเป็นคนละบทบัญญัติกับเรื่องคุณสมบัติรัฐมนตรี

แต่ในทางเนื้อหา การยืนยันว่านายศักดิ์สยาม "ไม่มีเจตนา" ซ่อนทรัพย์สิน โดยอ้างว่าเขาเชื่อว่าโอนหุ้นไปแล้ว ขัดกับคำตัดสินของศาลรัฐธรรมนูญที่พบว่าการโอนนั้นเป็นเพียงกลไกอำพรางโดยเจตนาอย่างชัดเจน 

ยิ่งไปกว่านั้น การที่ผลลัพธ์ปลายทางคือนายศักดิ์สยามไม่มีความผิดใดๆจากรณีนี้ แม้ศาลรัฐธรรมนูญจะตัดสินว่าเขากระทำผิดรัฐธรรมนูญ ยิ่งทำให้สาธารณชนตั้งคำถามต่อความหมายที่แท้จริงของมาตรา 211 วรรคสองในทางปฏิบัติ

บทเรียนของคดีนี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องของบุคคลใดบุคคลหนึ่ง แต่คือคำถามเชิงระบบที่ว่า หากองค์กรอิสระสามารถหลีกเลี่ยงผลของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญได้ด้วยการแตก "ประเด็น" ออกไปเรื่อย ๆ แล้วอะไรคือความหมายที่แท้จริงของหลักนิติรัฐในทางปฏิบัติ คำตอบนั้นยังรอการพิสูจน์

หมายเหตุ: รายงานนี้วิเคราะห์บนพื้นฐานของเอกสารสาธารณะ ได้แก่ คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 1/2567 และแถลงการณ์สำนักงาน ป.ป.ช. ลงวันที่ 23 เมษายน 2569 ส่วนที่เป็นการวิเคราะห์และตีความเป็นความเห็นของผู้เขียน ไม่ใช่ข้อเท็จจริง