ปุ๋ยแพง = อาหารแพง เมื่อราคาพลังงาน เริ่มลามไปถึงระบบอาหารของโลก

วิกฤตตะวันออกกลางอาจไม่ได้กระทบแค่ราคาน้ำมัน แต่กำลังลามสู่ “ราคาปุ๋ยโลก” ต้นน้ำสำคัญของระบบอาหารโลก ท่ามกลางความเสี่ยงจากพลังงาน ก๊าซธรรมชาติ และช่องแคบฮอร์มุซที่เป็นเส้นทางขนส่งสำคัญ ขณะที่นักวิเคราะห์เตือน “ปุ๋ยแพงวันนี้” อาจกลายเป็น “อาหารแพง” และเงินเฟ้ออาหารในระยะถัดไป

ปุ๋ย ต้นน้ำสำคัญของระบบอาหารโลก

ทุกครั้งที่เกิดสงครามหรือความตึงเครียดในตะวันออกกลาง สิ่งแรกที่โลกจับตาคือ “ราคาน้ำมัน” แต่สิ่งที่เริ่มถูกพูดถึงมากขึ้น คือ “ราคาปุ๋ยโลก” ที่กำลังกลายเป็นอีกหนึ่งแรงกดดันสำคัญต่อเศรษฐกิจโลก

ปุ๋ยถือเป็นต้นน้ำของระบบอาหารโลก และเป็นปัจจัยสำคัญต่อผลผลิตทางการเกษตรแทบทุกชนิด ตั้งแต่ข้าว ข้าวโพด ผัก ผลไม้ ไปจนถึงอาหารสัตว์

เมื่อราคาปุ๋ยปรับตัวสูงขึ้น ผลกระทบจึงไม่ได้หยุดอยู่แค่ต้นทุนเกษตร แต่สามารถลามไปถึง “เงินเฟ้ออาหาร” และค่าครองชีพของผู้บริโภคทั่วโลกได้

ราคาพลังงานพุ่ง ต้นทุนปุ๋ยขยับตาม

หนึ่งในสาเหตุสำคัญที่ทำให้ตลาดปุ๋ยผันผวน คือ ความเชื่อมโยงโดยตรงกับราคาพลังงานโลก โดยเฉพาะก๊าซธรรมชาติ

ปุ๋ยไนโตรเจน ซึ่งคิดเป็นสัดส่วนประมาณ 59% ของการใช้ปุ๋ยทั่วโลก ต้องใช้ก๊าซธรรมชาติเป็นวัตถุดิบหลักในการผลิต นั่นหมายความว่า ทุกครั้งที่ราคาก๊าซหรือราคาพลังงานพุ่งขึ้น ต้นทุนการผลิตปุ๋ยก็มักขยับขึ้นตามทันที

ในปี 2023 โลกใช้ปุ๋ยรวมมากกว่า 190 ล้านตัน โดยประเทศผู้ใช้รายใหญ่ ได้แก่ จีน อินเดีย สหรัฐฯ และบราซิล ซึ่งล้วนต้องพึ่งพาปุ๋ยเพื่อรักษาผลผลิตทางการเกษตรและความมั่นคงทางอาหารของประเทศ

ตลาดปุ๋ยโลก “กระจุกตัวสูง” เสี่ยงสะเทือนทั้งระบบ

อีกหนึ่งจุดเปราะบาง คือ ตลาดปุ๋ยโลกกระจุกตัวอยู่ในไม่กี่ประเทศ

• ปุ๋ยไนโตรเจน: จีน รัสเซีย สหรัฐฯ อินเดีย และตะวันออกกลาง
• ปุ๋ยฟอสเฟต: จีน โมร็อกโก สหรัฐฯ และรัสเซีย
• ปุ๋ยโพแทสเซียม: แคนาดา รัสเซีย และเบลารุส

โครงสร้างเช่นนี้ทำให้ตลาดปุ๋ยโลกอ่อนไหวต่อสงคราม มาตรการคว่ำบาตร และข้อจำกัดด้านการส่งออก

หลายประเทศ รวมถึงไทย ยังต้องพึ่งพาการนำเข้าปุ๋ยจากต่างประเทศในสัดส่วนสูง เมื่อห่วงโซ่อุปทานโลกสะดุด ราคาปุ๋ยภายในประเทศจึงมีแนวโน้มปรับขึ้นตามไปด้วย

ช่องแคบฮอร์มุซ “คอขวด” สำคัญของการค้าปุ๋ยโลก

นอกจากปัญหาด้านการผลิตแล้ว “เส้นทางขนส่ง” ก็เป็นอีกจุดเสี่ยงสำคัญ

ข้อมูลจาก UNCTAD ระบุว่า หลายประเทศนำเข้าปุ๋ยผ่าน “ช่องแคบฮอร์มุซ” ในสัดส่วนสูง เช่น

• ซูดาน 54%
• ศรีลังกา 36%
• ออสเตรเลีย 32%
• แทนซาเนีย 31%
• โซมาเลีย 30%
• ไทย 27%

หากเกิดเหตุความไม่สงบหรือการหยุดชะงักของเส้นทางเดินเรือบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ ผลกระทบอาจไม่ได้จำกัดอยู่แค่ราคาน้ำมัน แต่สามารถลามไปถึงราคาปุ๋ย ต้นทุนการผลิตสินค้าเกษตร และราคาอาหารทั่วโลกได้ทันที

จาก “ปุ๋ยแพง” สู่ “เงินเฟ้ออาหาร”

เมื่อราคาปุ๋ยสูงขึ้น เกษตรกรจำนวนมากมักลดการใช้ปุ๋ย หันไปปลูกพืชที่ใช้ธาตุอาหารน้อยลง หรือชะลอการเพาะปลูกเพื่อลดต้นทุน

แม้มาตรการดังกล่าวช่วยลดภาระระยะสั้น แต่ก็มักแลกมาด้วยผลผลิตที่ลดลงในฤดูกาลถัดไป

ผลกระทบสำคัญคือ วิกฤตปุ๋ยมักไม่ส่งผลทันทีเหมือนราคาน้ำมัน แต่จะค่อย ๆ ซึมเข้าสู่ระบบอาหาร ผ่านต้นทุนที่สะสมเพิ่มขึ้นในทุกขั้นตอน ตั้งแต่ฟาร์ม โรงงานอาหาร ไปจนถึงผู้บริโภคปลายทาง

โดยเฉพาะประเทศกำลังพัฒนา ที่เกษตรกรมีข้อจำกัดด้านเงินทุนและเข้าถึงสินเชื่อได้ยาก ความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางอาหารอาจยิ่งรุนแรงขึ้น

วิกฤตอาหารโลก อาจเริ่มจาก “พลังงาน”

นักวิเคราะห์มองว่า โลกกำลังเผชิญความเสี่ยงเชิงโครงสร้างของห่วงโซ่อาหารโลก ที่เชื่อมโยงตั้งแต่พลังงาน ภูมิรัฐศาสตร์ การค้า ไปจนถึงการผลิตอาหาร

ปุ๋ยจึงไม่ใช่เพียงปัจจัยการผลิตทางการเกษตร แต่เป็น “เสาหลัก” ของระบบอาหารโลก

และในโลกที่ทุกอย่างเชื่อมโยงกัน วิกฤตพลังงานหรือความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ที่อยู่ห่างออกไปหลายพันกิโลเมตร อาจค่อย ๆ ส่งผลมาถึง “จานอาหาร” ของผู้คนทั่วโลกในที่สุด

บทความโดย Bnomics ธนาคาร กรุงเทพ