จากจักรวาลคติถึงคนวิ่งในสวน แนวคิดภูมิสถาปัตยกรรม 'พิพิธภัณฑ์ไม้มีค่า'

วันที่ 29 เมษายน 2569  ท่ามกลางโจทย์การพัฒนาเมืองที่ต้องเผชิญทั้งปัญหาสิ่งแวดล้อม พื้นที่สีเขียวที่ลดลง ความจำเป็นในการสร้างพื้นที่สาธารณะสำหรับประชาชน โครงการจัดสร้างพิพิธภัณฑ์องค์ความรู้เรื่องไม้มีค่าเพื่อประโยชน์ของแผ่นดินเพื่อเฉลิมพระเกียรติ จึงถูกพัฒนาขึ้นในฐานะแหล่งเรียนรู้ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ควบคู่การเป็นพื้นที่สีเขียวในเขตเมืองที่เปิดให้ประชาชนเข้ามาใช้ประโยชน์ได้จริง

โครงการดังกล่าวไม่ได้มุ่งเพียงการจัดแสดงไม้มีค่าซึ่งเป็นของกลางในคดีให้เกิดประโยชน์สูงสุดเท่านั้น หากยังสะท้อนแนวคิดการออกแบบที่เชื่อมโยงสถาปัตยกรรม ศิลปวัฒนธรรม และภูมิปัญญาไทยเข้ากับบริบทร่วมสมัย โดยเฉพาะการนำกรอบความคิด “ภูมิจักรวาล” ตามคติไตรภูมิ มาใช้เป็นโครงสร้างในการกำหนดองค์ประกอบของพื้นที่

แนวคิดดังกล่าวอธิบายถึงกำเนิดจักรวาล โลก และมนุษย์ โดยมีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง ล้อมรอบด้วยชั้นเขาและมหาสมุทร ก่อนจะกระจายออกเป็นทวีปทั้งสี่ในทิศต่าง ๆ ซึ่งแต่ละทวีปมีลักษณะเฉพาะทั้งด้านรูปทรง สี และพรรณไม้ แนวคิดนี้จึงถูกนำมาใช้เป็นกรอบในการจัดวางพื้นที่ เพื่อเชื่อมโยงความเชื่อดั้งเดิมเข้ากับการใช้งานจริงในบริบทเมือง

กชกร วรอาคม ภูมิสถาปนิกผู้ติดอันดับดาวรุ่งแห่งปี 2562 สาขานวัตกรรมจากนิตยสารไทม์ ในฐานะที่ปรึกษาโครงการด้านภูมิสถาปัตยกรรม ให้สัมภาษณ์ "ฐานเศรษฐกิจ" ว่า โดยปกติเมื่อกล่าวถึงวัดวาหรือความเชื่อไทยในการวางผัง มักอ้างอิงแนวคิดไตรภูมิ แต่ประเด็นสำคัญคือการนำแนวคิดดังกล่าวมาทำให้ทันสมัย และสอดคล้องกับความท้าทายด้านโลกร้อนหรือสิ่งแวดล้อม

จึงมีการตีความจากตัวอาคาร ซึ่งมีการวางผังตามแนวคิดไตรภูมิอยู่แล้ว โดยนำมาพัฒนาเป็นการวางแกนในลักษณะ “ทวีปทั้งสี่” ตามหลักความเชื่อ พร้อมทั้งพิจารณาว่า “ป่าหิมพานต์” ในบริบทของโครงการนี้ควรมีความหมายอย่างไร รวมถึงองค์ประกอบอย่างแสงอาทิตย์และแสงแดดที่ปรากฏในไตรภูมิ จะสามารถนำมาเป็นส่วนหนึ่งของภาพรวมในการออกแบบได้อย่างไร

นอกจากนี้ ยังนำหลักการออกแบบโดยใช้ธรรมชาติเป็นฐาน ซึ่งเป็นแนวคิดที่ได้รับการยอมรับในระดับสากล มาผสมผสานกับศาสตร์พระราชา ซึ่งเน้นการทำงานสอดคล้องกับธรรมชาติในทุกโครงการ เพื่อให้การวางผังของโครงการมีความสอดคล้องและเชื่อมโยงกัน

เราไม่ได้ตีความไตรภูมิในรูปแบบของสถาปัตยกรรมหรือรูปทรงเพียงอย่างเดียว แต่ต้องนำความหมายและคุณค่ามาใช้ให้สอดคล้องกับบริบทของพื้นที่ ซึ่งปัจจุบันมีทั้งปัญหาน้ำท่วมและสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลง

Nature-based Solution กับศาสตร์พระราชา ที่บรรจบกัน

หนึ่งในกรอบแนวคิดหลักที่นำมาใช้คือ Nature-based Solution หรือการออกแบบโดยใช้ธรรมชาติเป็นฐาน ซึ่งที่ปรึกษาโครงการด้านภูมิสถาปัตยกรรม มองว่าสอดคล้องกับ "ศาสตร์พระราชา" อย่างแนบแน่น เพราะไม่ว่าจะเป็นโครงการใด ศาสตร์พระราชาล้วนอิงการทำงานของธรรมชาติทั้งสิ้น

การต่อยอดความรู้ภูมิปัญญาไทยในอดีต ศาสตร์พระราชา รวมมาถึงการวางผังโครงการนี้ ควรจะต้องสอดคล้องและเชื่อมโยงกัน

ด้วยเหตุนี้ การตีความจึงต้องไปไกลกว่ารูปแบบและรูปทรงที่ต้องการดึงคุณค่าของความหมายต่าง ๆ มาสู่บริบทของพื้นที่จริง ซึ่งในปัจจุบันปัญหาน้ำท่วมและความร้อนกำลังเกิดขึ้น 

น้ำทุกหยด คือไตรภูมิของจริง

เมื่อโครงการตั้งอยู่ติดคลอง ที่ปรึกษาโครงการด้านภูมิสถาปัตยกรรมจึงมองเห็นโอกาสที่จะทำให้แนวคิดเรื่องการหมุนเวียนและสมดุลของธรรมชาติในไตรภูมิกลายเป็นจริงในทางปฏิบัติ ด้วยการนำน้ำจากคลองมาบำบัดเพื่อใช้ในพื้นที่ และ Recycle น้ำจากอาคารทุกหยดที่ใช้ไป

ตรงนี้ก็แบบติดคลองข้างๆ เก็บน้ำในคลองมาบำบัดได้ เอาน้ำจากอาคารทุกหยดที่ใช้มา Recycle อันนี้แหละไตรภูมิของจริง ไม่ใช่ไตรภูมิอย่างที่เราเข้าใจในหนังสือ แต่ว่าเอามาใช้ให้มันเกิดเป็นประโยชน์จริง ๆ

ต้นไม้ที่มีทั้งความเชื่อและความหมายเชิงนิเวศ

การเลือกพันธุ์ไม้ก็ไม่ได้แยกขาดจากแนวคิดนี้ โดยทีมงานได้หารือร่วมกับวิศวกรและผู้เชี่ยวชาญด้านการวางผัง เพื่อคัดเลือกต้นไม้ที่ผสมผสานระหว่างความเชื่อในไตรภูมิกับความเหมาะสมต่อสภาพแวดล้อม เช่น กัลปพฤกษ์และต้นหว้า ที่ปลูกได้ในประเทศไทยและมีนัยตามจักรวาลคติ โดยแต่ละทิศจะมี "ต้นพระเอก" นำความเชื่อ แต่ล้อมรอบด้วยความหลากหลายทางชีวภาพเพื่อรับมือกับความท้าทายด้านโลกร้อนและสิ่งแวดล้อม

พิพิธภัณฑ์ที่ให้ความรู้ทุกมิติ ตั้งแต่จักรวาลคติถึงคนวิ่งในสวน

โครงการนี้อยู่ภายใต้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งยิ่งต้องดึงภูมิปัญญาเหล่านี้ให้เข้ากับบริบทปัจจุบันให้มีความสำคัญเป็นพิเศษ 

เราได้คุยกับทั้งวิศวกร คุยเชิงผัง คุยกับการเลือกต้นไม้ที่หลากหลาย ผสมผสานกับความเชื่อของไตรภูมิ พระอาทิตย์มุมนี้ มีฟอร์มแบบนี้ มีต้นไม้นี้ปลูกในประเทศไทยได้ กัลปพฤกษ์ ต้นหว้า แล้วก็ไม่ใช่ต้นนั้นต้นเดียว แต่ว่ามีการปนให้หลากหลาย แต่ว่ามีต้นพระเอกที่นำความเชื่อด้วยตามจักรวาลคติ แล้วก็ตามความท้าทายในเชิงโลกร้อน ในเชิงสิ่งแวดล้อมด้วย เพราะว่างานนี้ก็เป็นของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งถ้าเราไม่สามารถดึงภูมิปัญญาเหล่านี้ให้เข้ากับปัจจุบันได้ โดยอาจทำให้คนรุ่นใหม่ไม่สามารถเชื่อมโยงหรือเข้าถึงได้ เราอยากให้ดึงตั้งแต่จักรวาลคติถึงคนวิ่งในสวนให้มันคือเรื่องเดียวกัน

นอกจากนี้ยังมีแผนให้ศิลปินแห่งชาติมาร่วมสร้างงานจิตรกรรมที่ไม่ได้อยู่ในฐานะภาพประดับ แต่ทำหน้าที่เชื่อมโยงเรื่อง "ไม้มีค่า" เข้ากับจักรวาลคติ ศาสตร์พระราชา และสถานการณ์สิ่งแวดล้อมที่กำลังเผชิญอยู่ในปัจจุบัน

สิ่งที่พิพิธภัณฑ์และพื้นที่ราชการควรจะเป็น ไม่ใช่พื้นที่แสดงบทบาทเพียงมิติเดียว แต่ต้องให้ความรู้ในทุกมิติให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ และโครงการนี้ก็พิสูจน์ให้เห็นว่าเมื่อความเชื่อในอดีต บริบทปัจจุบัน และวิสัยทัศน์ของอนาคตบรรจบกัน มีเสน่ห์ และนั่นคือสิ่งที่ควรเกิดขึ้น