ศาลฎีกา-ศาล รธน.กับจุดเปลี่ยนคดีฮั้ว สว. ความสุจริตและความถูกต้องถูกท้าทาย

วันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 นายวัส ติงสมิตร นักวิชาการอิสระ โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กในหัวข้อ บทบาท “ศาลฎีกา – ศาลรัฐธรรมนูญ” กับจุดเปลี่ยนคดีเลือก สว. เมื่อความสุจริตและความถูกต้องถูกท้าทาย ระบุว่า

หลังจากที่ศาลฎีกาแผนกคดีเลือกตั้งได้รับคำร้องขอของ สว.สำรอง ให้ตรวจสอบกรณีการสมัครผิดกลุ่ม รวมถึงปัญหาคุณสมบัติและลักษณะต้องห้ามของ สว. จำนวนหนึ่ง และคดีผ่านขั้นตอนการตรวจพยานหลักฐานและเริ่มทยอยนัดไต่สวนคดีหนึ่ง ในปลายเดือนพฤศจิกายน 2569 และอีกคดีหนึ่งในปลายเดือนธันวาคม 2569

เหตุการณ์ดังกล่าวถือเป็นหมุดหมายสำคัญที่สะท้อนให้เห็นกลไกการตรวจสอบตามกฎหมาย ซึ่งถูกออกแบบมาให้รัดกุมและแบ่งแยกขอบเขตอำนาจหน้าที่ของศาลทั้งสองไว้อย่างชัดเจน ตามช่วงเวลาก่อนและหลังประกาศผลการเลือก ภายใต้พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการได้มาซึ่งสมาชิกวุฒิสภา พ.ศ. 2561

1. ยุคก่อนประกาศผลการเลือก: เมื่อ "คุณสมบัติหลุดรอด" กลายเป็นประเด็นทุจริตในอำนาจ "ศาลฎีกา"

ในช่วงเวลาก่อนที่จะมีการประกาศผลการเลือก หากความปรากฏว่ามีผู้สมัครรายใดขาดคุณสมบัติ มีลักษณะต้องห้าม หรือสมัครเกินกว่าหนึ่งกลุ่มหรือหนึ่งอำเภอ กฎหมายได้กำหนดกลไกการจัดการไว้อย่างเด็ดขาดดังนี้:

• กระบวนการคัดกรองเบื้องต้น: หากผู้อำนวยการการเลือกระดับอำเภอพบเห็นหรือตรวจสอบพบ ผอ.การเลือกจะสั่งไม่รับสมัคร หรือหากรับสมัครไว้แล้วให้ถือว่าการสมัครเป็นโมฆะ พร้อมทั้งลบชื่อออกจากบัญชีรายชื่อผู้สมัคร (มาตรา 20)

• สิทธิในการโต้แย้งของผู้สมัคร: หากผู้สมัครถูกสั่งไม่รับสมัครหรือถูกลบชื่อ ผู้นั้นมีสิทธิยื่นคำร้องคัดค้านต่อศาลฎีกา ได้ภายใน 3 วัน เพื่อให้ศาลวินิจฉัยให้แล้วเสร็จก่อนวันเลือกไม่น้อยกว่า 1 วัน

เมื่อถึงวันเลือก ถ้าศาลฎีกายังมิได้วินิจฉัย ให้ดำเนินการเลือกต่อไป โดยให้ถือว่ามีผู้สมัครเพียงเท่าที่ปรากฏตามบัญชีรายชื่อผู้สมัครที่ผู้อำนวยการการเลือกระดับอำเภอประกาศ ในกรณีเช่นนี้ คำวินิจฉัยของศาลฎีกาไม่มีผลกระทบต่อการเลือกที่ดำเนินการไปแล้ว (มาตรา 22 และ 23)

• จุดเปลี่ยนสำคัญ (เมื่อปัญหาคุณสมบัติเกิดขึ้นระหว่างทาง): หากความปรากฏขึ้นในระหว่างการดำเนินการเลือก "ก่อนประกาศผลการเลือก" กฎหมายระบุไว้ชัดเจนว่า ให้ถือว่าผู้สมัครผู้นั้นกระทำการเพื่อให้การเลือกมิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม (มาตรา 20 วรรคสาม)

• บทบาทเบ็ดเสร็จของศาลฎีกา: ในกรณีนี้ คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) จะสั่งระงับสิทธิสมัครรับเลือกตั้งไว้เป็นการชั่วคราวไม่เกิน 1 ปี และ "ยื่นคำร้องต่อศาลฎีกาเพื่อสั่งให้เพิกถอนสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง" ซึ่งอยู่ในขอบเขตอำนาจการตรวจสอบของศาลฎีกานั่นเอง

2. ยุคหลังประกาศผลการเลือก: สองเส้นทางแยกขาดระหว่าง "ศาลฎีกา" และ "ศาลรัฐธรรมนูญ"

เมื่อกระบวนการเลือกเสร็จสิ้นลงและ กกต. ได้ประกาศผลการเลือก สว. อย่างเป็นทางการแล้ว อำนาจการตรวจสอบจะถูกแบ่งแยกออกเป็น 2 แนวทางอย่างชัดเจน ตามลักษณะของปัญหาที่เกิดขึ้น:
-กลุ่มปัญหาทุจริตและการฮั้ว: อยู่ในอำนาจของ "ศาลฎีกา" (มาตรา 62)

• เงื่อนไข: หากมีหลักฐานอันควรเชื่อได้ว่า สว. หรือผู้สมัครในบัญชีสำรองกระทำการอันเป็นการทุจริตในการเลือก หรือรู้เห็นกับการกระทำที่ทำให้การเลือกไม่สุจริตเที่ยงธรรม

• การดำเนินคดี: กกต จะยื่นคำร้องต่อศาลฎีกา เพื่อสั่งเพิกถอนสิทธิสมัครรับเลือกตั้งหรือสิทธิเลือกตั้ง

• ผลกระทบทางกฎหมาย: ทันทีที่ศาลฎีกามีคำสั่งรับคำร้องไว้พิจารณา "สมาชิกวุฒิสภาผู้นั้นจะต้องหยุดปฏิบัติหน้าที่ทันที" จนกว่าศาลจะมีคำพิพากษา และหากศาลพิพากษาว่ามีความผิด สมาชิกภาพของ สว. จะสิ้นสุดลงย้อนหลังไปถึงวันที่หยุดปฏิบัติหน้าที่ รวมถึงกรณีบัญชีสำรองที่จะถูกลบชื่อออกด้วย

- กลุ่มปัญหาขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้าม: ย้ายสู่ "ศาลรัฐธรรมนูญ" (มาตรา 63)

• เงื่อนไข: หากภายหลังการประกาศผลแล้ว ความปรากฏต่อ กกต. ว่า สว. ผู้ใดมีปัญหา "ขาดคุณสมบัติ" (ตามมาตรา 13) หรือ "มีลักษณะต้องห้าม" (ตามมาตรา 14)

• การดำเนินคดี: กกต.ไม่มีอำนาจวินิจฉัยชี้ขาดเอง แต่ "ให้ กกต. ส่งเรื่องไปยังศาลรัฐธรรมนูญเพื่อวินิจฉัยโดยไม่ชักช้า"

• ข้อสังเกตสำคัญ: ต่างจากกรณีทุจริตที่หากเกิดขึ้น ก่อนประกาศผล จะถือเป็นเรื่องความไม่สุจริตอันอยู่ในอำนาจศาลฎีกา แต่หากประเด็นการขาดคุณสมบัติ หรือ มีลักษณะต้องห้ามถูกหยิบยกขึ้นมาตรวจสอบอย่างเป็นทางการ หลัง ประกาศผลการเลือกแล้ว อำนาจวินิจฉัยชี้ขาดจะตกเป็นของ ศาลรัฐธรรมนูญ

3. หนทางที่ศาลฎีกาจะช่วยแก้ไขปัญหาให้บ้านเมือง: เมื่อคำพิพากษาคือ "สารตั้งต้น" สู่การชำระประวัติศาสตร์การเมือง

ท่ามกลางสายตาจำนวนมากที่ทอดมายัง ศาลฎีกา ด้วยความคาดหวังในฐานะ "องค์กรพึ่งสุดท้าย" ที่จะช่วยแก้ไขวิกฤตบ้านเมือง ซึ่งนับวันจะทวีความซับซ้อนขึ้นทุกที อันเนื่องมาจากข้อจำกัดของการออกแบบกฎหมายที่ไม่รัดกุม จนนำไปสู่รายงานการสืบสวน-ไต่สวนชุดที่ 26 ที่ชี้ว่ามีการ "ฮั้วการเลือก" สูงถึงราวร้อยละ 70 ซึ่งเข้าข่ายเป็นการบิดเบือนเจตนารมณ์ และ “พรากอำนาจอธิปไตยไปจากปวงชนชาวไทย” (สะท้อนผ่านคำวินิจฉัยของประธานศาลอุทธรณ์ที่ วท. 27/2569 ลงวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569) อย่างปฏิเสธไม่ได้

ปรากฏการณ์ที่สะท้อนความบิดเบี้ยวนี้ เช่น กรณีขบวนการฮั้วที่ต้องจัดสรรคนลงสมัครใน 20 กลุ่มเพื่อให้ได้ชัยชนะสูงสุด และปล่อยให้ผู้ประกอบอาชีพค้าขายทั่วไป (เช่น คนขายหมู หรือคนขายก๋วยเตี๋ยว) เข้ามาอยู่ใน กลุ่มที่ 10 (กลุ่มผู้ประกอบกิจการอื่นนอกจากกิจการในกลุ่ม 9) ซึ่งตามบันทึกการประชุมของคณะของกรรมาธิการฯ หมายถึงกลุ่มผู้ประกอบกิจการขนาดใหญ่ กลายเป็นปัญหา "การสมัครผิดกลุ่ม" (มาตรา 11) ที่ย้อนกลับมาตั้งคำถามว่าเป็นปัญหาคุณสมบัติตามมาตรา 13 ที่ว่ามีความรู้ ความเชี่ยวชาญ หรือทำงานในด้านที่สมัครไม่น้อยกว่า 10 ปี หรือไม่

หรือแม้แต่ความผิดปกติเชิงสถิติ เช่น จังหวัดหนึ่งมี สส. เพียง 10 คน แต่กลับมี สว. ได้มากถึง 14 คน อย่างไร้คำอธิบายเชิงเหตุผล

ดังนั้น นอกเหนือจากการที่ศาลฎีกาจะทำหน้าที่วินิจฉัยชี้ขาดคดีตรงหน้า และบันทึกข้อเท็จจริงเกี่ยวกับการฮั้วไว้เป็นประวัติศาสตร์ทางคดีแล้ว ในมุมมองของผู้เสียหายและสังคม คำพิพากษาอันทรงคุณค่าเหล่านี้ น่าจะเป็น "สารตั้งต้นชิ้นสำคัญ" ที่เปิดประตูให้สามารถนำไปขยายผลดำเนินคดีทั้งในทางอาญาและคดีจริยธรรมกับผู้เกี่ยวข้องอย่างถึงที่สุดต่อไป เพื่อไม่ให้วงจรอุบาทว์นี้กลายเป็นบรรทัดฐานใหม่ของการเมืองไทย