เอเชียเร่งสร้างระบบเศรษฐกิจสูงวัย เปิดโจทย์ใหญ่ปั้น Silver Economy

การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรที่กำลังเกิดขึ้นทั่วโลกกำลังผลักดันให้ “Silver Economy” หรือเศรษฐกิจสูงวัย กลายเป็นหนึ่งในตลาดที่มีศักยภาพเติบโตสูง โดยเฉพาะในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก ซึ่งกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างรวดเร็ว ขณะที่ความต้องการสินค้า บริการสุขภาพ ที่อยู่อาศัย การดูแลระยะยาว เทคโนโลยี และบริการทางการเงินสำหรับผู้สูงอายุมีแนวโน้มขยายตัวตามไปด้วย

ประเด็นดังกล่าวเป็นหัวใจสำคัญของการประชุม High-Level Forum on the Silver Economy 2026 ภายใต้แนวคิด “Healthy Longevity for Economic Growth” หรือการมีอายุยืนอย่างมีสุขภาพเพื่อการเติบโตทางเศรษฐกิจ ซึ่งจัดขึ้นเป็นครั้งแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ ประเทศมาเลเซีย โดยมีผู้แทนภาครัฐ นักวิชาการ และภาคธุรกิจจากหลายประเทศร่วมแลกเปลี่ยนแนวทางรับมือการเปลี่ยนแปลงประชากร

เอเชียสูงวัยเร่งตัว ตลาดผู้บริโภคขยาย

การประชุม High-Level Forum on the Silver Economy 2026 ยังได้รับเกียรติจากสมเด็จพระราชาธิบดีสุลต่านนาซริน ชาห์ แห่งรัฐเประ ประเทศมาเลเซีย กล่าวปาฐกถาพิเศษในงานว่า การเข้าสู่สังคมสูงวัยมักถูกมองว่าเป็นภาระด้านงบประมาณและโครงสร้างพื้นฐานของภาครัฐ แต่แท้จริงแล้วเป็นผลจากความสำเร็จของมนุษยชาติ ทั้งความก้าวหน้าทางการแพทย์ การสาธารณสุข โภชนาการ และความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ทำให้ประชากรมีอายุยืนยาวกว่าในอดีต

ข้อมูลประชากรของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้สะท้อนการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวอย่างชัดเจน โดยในปี 2563 ประชากรประมาณ 1 ใน 9 คนมีอายุ 60 ปีขึ้นไป และคาดว่าสัดส่วนจะเพิ่มเป็น 1 ใน 5 ภายในปี 2593 หรือจำนวนผู้สูงอายุเพิ่มจาก 77.4 ล้านคน เป็น 173.3 ล้านคน ขณะที่ภาพรวมเอเชียแปซิฟิกคาดว่าจะมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปเกือบ 1.3 พันล้านคน หรือประมาณ 1 ใน 4 ของประชากรทั้งหมดในช่วงเวลาเดียวกัน

ขณะเดียวกัน ตลาดผู้บริโภคสูงวัยกำลังมีบทบาทต่อเศรษฐกิจโลกมากขึ้น โดยข้อมูลจาก World Data Lab, NielsenIQ และ Silver Economy ระบุว่า ผู้บริโภคอายุ 60 ปีขึ้นไปมีสัดส่วนมากกว่า 27% ของการใช้จ่ายทั่วโลก คิดเป็นมูลค่าประมาณ 19 ล้านล้านดอลลาร์ในปี 2569 และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นจนเกือบ 1 ใน 3 ของการใช้จ่ายทั่วโลกภายในปี 2579

ด้านหลิว เยว่ หัวหน้าฝ่ายประชากรและการพัฒนา คณะกรรมการพัฒนาและปฏิรูปแห่งชาติจีน (National Development and Reform Commission: NDRC) กล่าวในการเสวนา ASEAN+3: The Silver Dividend, A Race with No Runner-Up ว่า ผู้สูงอายุไม่ได้เป็นเพียงกลุ่มผู้บริโภค แต่ยังเป็นกำลังแรงงานและผู้สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ โดยความต้องการสินค้าและบริการกำลังขยายจากบริการดูแลในชีวิตประจำวันไปสู่การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม เทคโนโลยีอัจฉริยะ และการจัดการสุขภาพ

จีนชูตลาด 30 ล้านล้านหยวน ดันผู้สูงวัยเป็นทั้งผู้ซื้อและผู้ผลิต

ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือประเทศจีน ซึ่งกำหนดให้การรับมือสังคมสูงวัยเป็นยุทธศาสตร์ระดับชาติ และใช้การพัฒนา Silver Economy เป็นหนึ่งในกลไกขับเคลื่อนเศรษฐกิจ โดยในปี 2567 รัฐบาลจีนออกแนวทางนโยบายเฉพาะด้านเศรษฐกิจสูงวัย ครอบคลุมการเพิ่มสินค้าและบริการ การส่งเสริมผู้ประกอบการ การกำกับดูแลตลาด และการใช้เทคโนโลยี

หลิวเปิดเผยว่า ตลาด Silver Economy ของจีนมีมูลค่าประมาณ 10 ล้านล้านหยวนในปี 2568 หรือราว 1.5 ล้านล้านดอลลาร์ คิดเป็นประมาณ 7% ของ GDP และคาดว่าจะเพิ่มเป็น 30 ล้านล้านหยวนภายในปี 2578 หรือขยายตัวประมาณ 3 เท่าจากปัจจุบัน ปัจจุบันมีธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจสูงวัยเกือบ 600,000 แห่ง

นอกจากนี้ พฤติกรรมการท่องเที่ยวของผู้สูงอายุกำลังเป็นตลาดที่เติบโต โดยในช่วง 8 เดือนแรกของปี 2569 จีนมีขบวนรถไฟท่องเที่ยวให้บริการมากกว่า 2,500 ขบวนทั่วประเทศ และนักท่องเที่ยวสูงวัยมีสัดส่วนเกือบ 80% ของผู้ใช้บริการ สะท้อนโอกาสของธุรกิจท่องเที่ยวและบริการที่ออกแบบให้สอดคล้องกับความต้องการของประชากรสูงวัย

จีนยังทยอยปรับนโยบายอายุเกษียณตามกฎหมาย โดยตั้งเป้าเพิ่มอายุเกษียณเป็น 63 ปีภายในปี 2583 จากปัจจุบัน 60 ปี เพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงประชากรและสะท้อนบทบาทของผู้สูงอายุที่ยังสามารถทำงานและสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจได้

เอเชียยังมีช่องว่าง จ้างงาน-ระบบดูแลระยะยาวเป็นโจทย์ใหญ่

อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนประชากรสูงวัยให้เป็นเงินปันผลทางเศรษฐกิจ (Silver Dividend) ยังมีข้อจำกัด โดยเฉพาะความแตกต่างด้านระดับรายได้ ระบบสวัสดิการ และความพร้อมของแต่ละประเทศในอาเซียน

ดร.เลียม เหงียน จากสถาบันวิจัยเศรษฐกิจอาเซียนและเอเชียตะวันออก (ERIA) ระบุว่า ประเทศในภูมิภาคมีระดับการเข้าสู่สังคมสูงวัยแตกต่างกัน ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่มีประสบการณ์ยาวนานและพัฒนาระบบรองรับอย่างเป็นระบบ ทั้งระบบบำนาญ การดูแลระยะยาว และการส่งเสริมการจ้างงานผู้สูงอายุ ขณะที่หลายประเทศในอาเซียนยังเผชิญข้อจำกัดด้านแรงงานนอกระบบและระบบสนับสนุนการทำงานของผู้สูงอายุ

ผลการศึกษาระยะยาวด้านผู้สูงอายุและสุขภาพในฟิลิปปินส์และเวียดนามของ ERIA พบว่า ผู้สูงอายุประมาณ 30% ถึงครึ่งหนึ่งยังคงทำงานอยู่ โดยราว 1 ใน 3 ของผู้ที่ยังทำงานต้องการทำงานต่อไปตราบเท่าที่ยังมีเรี่ยวแรง ขณะที่ผู้สูงอายุประมาณครึ่งหนึ่งที่หยุดทำงานมีสาเหตุจากปัญหาสุขภาพ

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนช่องว่างของตลาดแรงงานสูงวัย เพราะยังมีผู้สูงอายุบางส่วนที่มีสุขภาพดีและสามารถทำงานได้แต่ไม่ได้ทำงาน ขณะเดียวกันก็มีผู้สูงอายุอีกกลุ่มที่สุขภาพไม่แข็งแรงแต่ยังจำเป็นต้องทำงานเพื่อหารายได้ การพัฒนา Silver Economy จึงต้องเชื่อมโยงทั้งนโยบายสุขภาพ การจ้างงาน และระบบความมั่นคงทางการเงินในวัยเกษียณ

อีกหนึ่งโจทย์สำคัญคือระบบดูแลผู้สูงอายุระยะยาว โดยการศึกษาของอาเซียนประเมินว่าความต้องการบริการดูแลผู้สูงอายุในภูมิภาคจะเพิ่มขึ้นมากกว่า 2 เท่าในช่วง 20 ปีข้างหน้า ขณะที่มาเลเซียประเมินว่าการลงทุนในระบบดูแลสามารถสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจในวงกว้างได้ถึง 7 ริงกิตต่อเงินลงทุน 1 ริงกิต ผ่านการเพิ่มการเติบโต การจ้างงาน และรายได้

ชูโครงสร้างพื้นฐาน-เทคโนโลยี สร้างระบบรองรับสังคมสูงวัย

สมเด็จพระราชาธิบดีสุลต่านนาซริน ชาห์ ยังทรงเน้นว่า การออกแบบระบบรองรับสังคมสูงวัยต้องไม่จำกัดอยู่เพียงบริการทางการแพทย์ แต่ต้องเชื่อมโยงที่อยู่อาศัย ระบบขนส่ง ความมั่นคงทางการเงิน เทคโนโลยี และชุมชนเข้าด้วยกัน เพื่อให้ผู้สูงอายุสามารถดำรงชีวิตได้อย่างอิสระและมีศักดิ์ศรี แม้ความสามารถในการดูแลตนเองจะเปลี่ยนแปลงไปตามวัย

ด้านมิโซโนะ โทโมโนริ ผู้อำนวยการฝ่ายนโยบายและการวางแผน จังหวัดโอซาก้า ประเทศญี่ปุ่น กล่าวถึงผลกระทบของสังคมสูงวัยและการลดลงของประชากรต่อระบบขนส่งสาธารณะในระดับท้องถิ่น เมื่อจำนวนผู้โดยสารลดลง ผู้ประกอบการอาจจำเป็นต้องลดเที่ยวให้บริการหรือปรับขึ้นค่าโดยสาร จึงเสนอให้ใช้เทคโนโลยี AI และเสริมเครือข่ายความร่วมมือระหว่างผู้ประกอบการขนส่ง เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการให้บริการ

มิโซโนะยังระบุว่า จังหวัดโอซาก้ากำลังผลักดันอุตสาหกรรมวิทยาศาสตร์ชีวภาพและสุขภาพ เช่น เวชศาสตร์ป้องกัน เวชศาสตร์ฟื้นฟู และการพัฒนายา โดยเตรียมจัดงาน WHX Leaders Osaka และ WHX Osaka ในปี 2570 ภายใต้แนวคิด Longevity เพื่อเปิดพื้นที่แลกเปลี่ยนนโยบาย เทคโนโลยี และธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับการมีอายุยืนยาว

ทั้งนี้ เวที Silver Economy Forum สะท้อนทิศทางร่วมของภูมิภาคว่า การเข้าสู่สังคมสูงวัยไม่ควรถูกมองเป็นเพียงต้นทุนที่ภาครัฐและครอบครัวต้องแบกรับ แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่เปิดโอกาสให้เกิดตลาดสินค้าและบริการใหม่ รวมถึงการจ้างงานและนวัตกรรม อย่างไรก็ตาม การเติบโตของเศรษฐกิจสูงวัยจะเกิดขึ้นได้อย่างทั่วถึงก็ต่อเมื่อประชาชนทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงบริการและโอกาสทางเศรษฐกิจได้ ไม่ใช่จำกัดอยู่เฉพาะผู้สูงอายุที่มีกำลังซื้อสูงเท่านั้น