เปิดร่างกฎหมายธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ หลังผ่านพิจารณากฤษฎีกาแล้ว

ร่างพระราชบัญญัติธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. .... ที่สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาตรวจพิจารณาแล้ว เรื่องเสร็จที่ 1654/2567 มีสาระสำคัญในการปรับปรุงกฎหมายให้รองรับการทำธุรกรรมในยุคดิจิทัล ตั้งแต่เอกสาร ลายมือชื่อ การยืนยันตัวตน ไปจนถึงสัญญาผ่านระบบอัตโนมัติและตราสารเปลี่ยนมืออิเล็กทรอนิกส์ พร้อมกำหนดหน้าที่ของผู้ให้บริการให้ชัดเจนขึ้น

เหตุผลประกอบร่างระบุว่า เทคโนโลยีที่ใช้ทำธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์พัฒนาอย่างรวดเร็ว จนบทบัญญัติของกฎหมายที่ใช้บังคับอยู่ไม่สอดคล้องกับสภาพการณ์ที่เปลี่ยนไป ประกอบกับองค์การสหประชาชาติได้พัฒนากฎหมายแม่แบบหลายฉบับเพื่อรองรับธุรกรรมที่หลากหลายมากขึ้น

การปรับปรุงกฎหมายจึงมุ่งสร้างความน่าเชื่อถือและความมั่นใจในการทำธุรกรรม ลดค่าใช้จ่ายของประชาชนและภาคธุรกิจ ตลอดจนรองรับเศรษฐกิจดิจิทัลและเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศ

ดันธุรกรรมดิจิทัลเป็นหลัก

ร่างกฎหมายกำหนดให้สนับสนุนการใช้ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลักแทนเอกสารรูปแบบเดิม แต่ยังเปิดให้ใช้เอกสารกระดาษได้ โดยครอบคลุมทั้งธุรกรรมระหว่างเอกชนกับเอกชนและเอกชนกับรัฐ เว้นแต่มีกฎหมายกำหนดวิธีทำธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ในเรื่องนั้นไว้โดยเฉพาะ

ส่วนเรื่องที่กฎหมายกำหนดให้ต้องแสดงตนหรือให้ความยินยอมต่อหน้าพนักงานเจ้าหน้าที่ รวมถึงเรื่องที่โดยสภาพยังไม่สมควรทำทางอิเล็กทรอนิกส์ สามารถกำหนดเป็นข้อยกเว้นผ่านพระราชกฤษฎีกาได้

เอกสารดิจิทัลมีผลทางกฎหมาย

ข้อมูลและธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ที่จัดทำถูกต้องตามร่างกฎหมายจะมีผลผูกพันและบังคับใช้ได้ โดยข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์และสิ่งพิมพ์ออกตามเงื่อนไขที่กำหนดมีสถานะเช่นเดียวกับเอกสารหรือพยานหลักฐานตามกฎหมาย

กรณีที่ต้องทำเป็นหนังสือ มีหลักฐานเป็นหนังสือ หรือมีเอกสารมาแสดง สามารถจัดทำเป็นข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ที่เข้าถึงและนำกลับมาใช้ได้ หรือใช้วิธีการที่สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์กำหนด

สำหรับเอกสารดิจิทัลที่จัดทำตั้งแต่ต้น ร่างวางเงื่อนไขการมีสถานะเป็นต้นฉบับไว้ว่า ต้องใช้วิธีการที่เชื่อถือได้หรือวิธีการที่สำนักงานกำหนด รักษาข้อมูลให้ครบถ้วนถูกต้องตั้งแต่จัดทำเสร็จจนถึงการนำไปใช้ และแสดงข้อมูลได้ครบถ้วนถูกต้องในภายหลัง

เอกสารกระดาษที่แปลงเป็นข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ก็ต้องมีข้อมูลครบถ้วนตรงกับต้นฉบับและผ่านเงื่อนไขดังกล่าว ส่วนการพิมพ์ข้อมูลออกมาเพื่อใช้เป็นพยานในศาล ต้องมีข้อความตรงกับข้อมูลที่จัดทำและเก็บรักษาไว้ รวมทั้งมีระบบตรวจสอบย้อนกลับ

อย่างไรก็ตาม หลักเรื่องสิ่งพิมพ์ออกมีข้อยกเว้นสำหรับเอกสารรัฐที่โดยสภาพต้องจำกัดจำนวน เช่น หนังสือแสดงสิทธิในที่ดินและหนังสือเดินทาง

อีกประเด็นสำคัญคือ หากมีการโต้แย้งในศาลถึงความน่าเชื่อถือของข้อมูลที่เกิดจากธุรกรรมซึ่งใช้วิธีการที่เชื่อถือได้ หรือวิธีการที่สำนักงานกำหนด ยืนยัน หรือรับรองตามเงื่อนไขของร่าง ผู้โต้แย้งต้องรับภาระพิสูจน์และค่าใช้จ่ายในการพิสูจน์

ลงชื่อ–ประทับตรา–ส่งเอกสารออนไลน์

ร่างรองรับลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ ตราประทับอิเล็กทรอนิกส์ของนิติบุคคล ตลอดจนการพิสูจน์และยืนยันตัวตน โดยให้มีผลตามกฎหมายเมื่อใช้วิธีการที่เชื่อถือได้หรือวิธีการที่สำนักงานกำหนด

การส่งเอกสารที่กฎหมายกำหนดให้ใช้ไปรษณีย์ลงทะเบียนหรือไปรษณีย์ลงทะเบียนตอบรับ สามารถใช้วิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ที่ตรวจสอบวัน เวลา ผู้ส่ง ผู้รับ และความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นได้ หรือใช้วิธีการที่สำนักงานกำหนด

ร่างยังรองรับการระบุวันและเวลาที่เทียบเคียงเวลามาตรฐานและเชื่อมโยงกับข้อมูล รวมถึงการชำระเงินแทนอากรแสตมป์หรือดำเนินการทางอิเล็กทรอนิกส์ตามหลักเกณฑ์ของกรมสรรพากร

สำหรับเรื่องที่ต้องประกาศในหนังสือพิมพ์ สามารถประกาศบนเว็บไซต์ของสื่อออนไลน์และเว็บไซต์ของผู้มีหน้าที่ประกาศ หรือใช้วิธีการที่สำนักงานกำหนด โดยเว็บไซต์ต้องเปิดให้ประชาชนเข้าถึงได้สะดวก ไม่เลือกปฏิบัติ และยืนยันความเป็นเจ้าของได้

สัญญาอัตโนมัติผูกพันคู่สัญญา

ร่างกำหนดว่า คู่สัญญาไม่อาจปฏิเสธผลผูกพันของสัญญาที่เกิดจากการรับส่งข้อมูลระหว่างระบบอัตโนมัติด้วยกัน หรือระหว่างระบบอัตโนมัติกับบุคคล เพียงเพราะไม่มีบุคคลตรวจสอบหรือดำเนินการ

แต่มีข้อยกเว้นหากระบบดำเนินการเกี่ยวกับสัญญาในลักษณะที่คู่สัญญาฝ่ายซึ่งระบบดำเนินการแทนไม่สามารถคาดหมายได้ และอีกฝ่ายรู้หรือสามารถคาดหมายได้ด้วยเหตุอันสมควรว่าฝ่ายแรกไม่สามารถคาดหมายถึงการกระทำนั้น โดยให้การดำเนินการดังกล่าวไม่มีผลผูกพันหรือบังคับทางกฎหมาย

กรณีบุคคลธรรมดาบันทึกข้อมูลผิดพลาดในระบบอัตโนมัติของผู้อื่น และระบบไม่มีช่องทางให้แก้ไข ผู้บันทึกข้อมูลรวมถึงผู้มอบอำนาจมีสิทธิเพิกถอนการส่งข้อมูลเฉพาะส่วนที่ผิดพลาดได้

เงื่อนไขคือ ต้องแจ้งอีกฝ่ายหรือผู้ควบคุมระบบโดยพลันเมื่อทราบข้อผิดพลาด และยังไม่ได้รับหรือใช้ประโยชน์จากสินค้าหรือบริการ ทั้งนี้ ร่างไม่เปิดให้คู่สัญญาตกลงเป็นอย่างอื่นสำหรับสิทธิดังกล่าว

รองรับตราสารเปลี่ยนมืออิเล็กทรอนิกส์

ร่างกำหนดให้ตราสารเปลี่ยนมืออิเล็กทรอนิกส์มีผลบังคับเช่นเดียวกับตราสารที่เป็นเอกสาร โดยต้องมีข้อความตามกฎหมายและใช้วิธีการที่เชื่อถือได้ในการระบุสถานะ ควบคุมสิทธิ และรักษาความถูกต้องของข้อมูล

การควบคุมสิทธิครอบคลุมตั้งแต่การสร้างตราสาร การโอน การสลักหลัง การแก้ไขหรือเพิ่มเติมข้อมูล จนถึงการทำลาย โดยผู้มีอำนาจควบคุมตราสารแต่เพียงผู้เดียวและได้รับการระบุตัวตนตามเงื่อนไข ถือเป็นผู้ครอบครองตราสาร

หากเปลี่ยนตราสารกระดาษเป็นอิเล็กทรอนิกส์หรือเปลี่ยนกลับ ต้องบันทึกว่าตราสารเดิมสิ้นผลบังคับแล้ว และดำเนินการให้ไม่สามารถนำกลับมาใช้ได้อีก โดยไม่กระทบสิทธิและหน้าที่ของคู่กรณีและบุคคลที่เกี่ยวข้อง

ผู้ให้บริการรับผิดเมื่อไม่ทำตามหน้าที่

บริการที่อยู่ในขอบเขตร่าง ได้แก่ การพิสูจน์หรือยืนยันตัวตน การลงลายมือชื่อ การประทับวันและเวลา การรับส่งหรือจัดเก็บข้อมูล การจดทะเบียนหรือรับรองเว็บไซต์และโดเมนเนม รวมถึงบริการระบบตราสารเปลี่ยนมืออิเล็กทรอนิกส์ และบริการอื่นตามกฎกระทรวง

ผู้ให้บริการต้องมีระบบ กระบวนการทำงาน และบุคลากรที่เชื่อถือได้ จัดเก็บหลักฐานธุรกรรม บริหารความเสี่ยง มีช่องทางแจ้งหรือร้องเรียน และใช้มาตรการรักษาความปลอดภัยทางไซเบอร์ รวมถึงมาตรการแจ้ง แก้ไข จำกัดและเยียวยาความเสียหายเมื่อบริการผิดพลาด

เมื่อสำนักงานกำหนดมาตรฐาน ผู้ให้บริการประเภทนั้นต้องใช้วิธีการที่ไม่ต่ำกว่ามาตรฐาน โดยคำนึงถึงระดับความเสี่ยงและลักษณะของบริการแต่ละประเภท

ผู้ให้บริการต้องรับผิดในความเสียหายที่เกิดแก่ผู้ใช้บริการและคู่กรณีจากการไม่ปฏิบัติตามหน้าที่ นอกเหนือจากความรับผิดตามสัญญาหรือกฎหมายอื่น

ส่วนข้อยกเว้นความรับผิด ร่างกำหนดให้ผู้ให้บริการต้องแจ้งวัตถุประสงค์และข้อจำกัดแก่ผู้ใช้บริการและคู่กรณีอย่างชัดแจ้งแล้ว และผู้ใช้บริการใช้เกินหรือผิดวัตถุประสงค์ หรือเกินข้อจำกัดที่กำหนด

วางระบบรับรองและช่วงเปลี่ยนผ่าน

สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์มีหน้าที่รับรองผู้ให้บริการที่เชื่อถือได้ เผยแพร่รายชื่อและปรับปรุงให้เป็นปัจจุบัน รวมถึงประกาศข้อมูลโดยพลันเมื่อเกิดเหตุที่กระทบความน่าเชื่อถือของบริการตามที่กำหนดในกฎกระทรวง

ผู้ประกอบธุรกิจพิสูจน์และยืนยันตัวตนทางดิจิทัลที่มีใบอนุญาตตามพระราชกฤษฎีกา พ.ศ. 2565 อยู่ก่อนกฎหมายใหม่ใช้บังคับ และเป็นบริการที่อาจขอรับรองได้ จะถือว่าได้รับการรับรองตามร่างกฎหมายแล้ว

ร่างฉบับนี้มี 63 มาตรา กำหนดให้ใช้บังคับเมื่อพ้น 180 วันนับแต่ประกาศในราชกิจจานุเบกษา และยกเลิกกฎหมายว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2544 พร้อมฉบับแก้ไขเพิ่มเติม ภายใต้บทเฉพาะกาลที่กำหนดไว้

ขณะเดียวกัน ให้พระราชกฤษฎีกาการประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ. 2565 และบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องตามมาตรา 63 ใช้ต่อไปจนกว่าจะมีกฎหมายเกี่ยวกับธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลขึ้นใช้บังคับ

ทั้งนี้ เนื้อหาข้างต้นเป็นสาระตามร่างฉบับที่กฤษฎีกาตรวจพิจารณาแล้ว เรื่องเสร็จที่ 1654/2567 ส่วนกำหนดเวลา 180 วันเป็นเงื่อนไขการใช้บังคับที่ระบุในร่าง