ชำแหละกฎหมาย ‘กรมทรัพย์สินฯ’ จดสิทธิ์ช้าจุดเสี่ยงคอร์รัปชัน

เมื่อเร็ว ๆ นี้ สภาสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) และคณะทำงาน Zero Corruption ของสภาสถาบัน 3 สถาบัน (กกร.) ได้เผยผลสำรวจความคิดเห็นภาคเอกชนเกี่ยวกับความไม่โปร่งใสในการปฏิบัติราชการของภาครัฐ "กรมทรัพย์สินทางปัญญา" อยู่ภายใต้การดูแลของกระทรวงพาณิชย์เป็นอีกหนึ่งหน่วยงานที่เสี่ยงคอร์รัปชัน โดยถูกให้มีการเสนอให้สิ่งตอบแทนถึง 76% และถูกจัดอยู่ในอันดับที่ 15 ของหน่วยงานรัฐที่มีมูลค่าการเรียกรับเงินหรือสินบนเฉลี่ยอยู่ที่ 40,000 บาทต่อครั้ง

เอกชนชี้ “ขออนุญาต-อนุมัติ” จุดเสี่ยงเรียกรับเงิน

ขณะเดียวกันในภาพรวมของประสบการณ์ช่องทางหรือกระบวนการในการติดต่อกับหน่วยงานรัฐที่มีความเสี่ยงต่อการเรียกเก็บเงินมากที่สุด คือการขอใบอนุญาตหรืออนุมัติ 67.3% ขณะที่การขอต่อใบอนุญาตหรือแก้ไขขั้นตอนต่าง ๆ 26.1%

นอกจากนี้สาเหตุหลักที่ทำให้ภาคธุรกิจต้องยอมจ่ายมาจาก ความซับซ้อนของขั้นตอนและระยะเวลาราชการ 29.1% กฎหมายที่เปิดโอกาสให้เจ้าหน้าที่ใช้ดุลพินิจมากเกินไป  25% และการพยายามทำให้สิ่งที่ผิดระเบียบกลายเป็นสิ่งที่ผ่านการพิจารณา 18.8% 

ขณะที่ภาคเอกชน ไม่เชื่อมั่นในช่องทางการแจ้งเบาะแส 52.3% และเลือกที่จะนิ่งเฉยเพราะกลัวผลกระทบย้อนกลับต่องานบริการของตน 43.7%

เปิดภารกิจกรมทรัพย์สินทางปัญญา

ทั้งนี้กรมทรัพย์สินทางปัญญามีภารกิจให้บนิการประชาชนในด้านของการจดทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญา อาทิ การจดสิทธิบัตร  การจดเครื่องหมายการค้า จดลิขสิทธิ์ จดสิทธิบัตรการออกแบบ รวมถึงขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ (GI)

โดยที่ผ่านมากรมฯ ได้พัฒนางานบริการ ปรับเข้าสู่ระบบอิเล็กทรอนิกส์เพื่อครอบคลุมงานบริการทั่วประเทศตลอด 24 ชม. ทั้งการจดทะเบียนต่าง ๆ รวมถึงการชำระค่าธรรมเนียมผ่านระบบ e-Payment ขณะเดียว จากการตรวจสอบเอกสารคู่มือการให้บริการประชาชนของกรมทรัพย์สินทางปัญญา สามารถแยกแยะข้อมูลตามหน่วยงานที่รับผิดชอบ (กองต่าง ๆ) สรุปขั้นตอนการทำงาน และค่าใช้จ่ายในการใช้บริการได้ดังนี้

กองสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ มีขั้นตอนการทำงานระยะเวลาดำเนินการ รวม 271 วัน และต้องจ่ายธรรมเนียมคำขอละ 500 บาท

จด GI ใช้เวลากว่า 9 เดือน ค่าธรรมเนียม 500 บาท

กองสิทธิบัตรออกแบบ ซึ่งมีงานหลักที่เกี่ยวข้องอยู่ 2 รูปแบบ ได้แก่ 1. การชำระค่าธรรมเนียมรายปีสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ มีขั้นตอนการทำงานและระยะเวลาดำเนินการ รวม 1 วัน โดยค่าใช้จ่ายจะเพิ่มขึ้นในแต่ละปี อาทิ ปีที่ 5 จำนวน 500 บาท ปีที่ 9 จำนวน 2,000 บาท และปีที่ 10 จำนวน 2,750 บาท นอกจากนี้หากเลือกชำระในคราวเดียวรวม 10 ปี ค่าธรรมเนียมจะอยู่ที่ 7,500 บาท หากชำระล่าช้าเกินกำหนด 60 วัน แต่ไม่เกิน 120 วันจะต้องชำระค่าธรรมเนียมเพิ่มอีกร้อยละ 30

2. การจดทะเบียนสิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ์ ขั้นตอนการทำงานและระยะเวลาดำเนินการ รวม 123 วัน หากมีการยื่นคำคัดค้าน/โต้แย้งเกิดขึ้น ระยะเวลาดำเนินการจะเพิ่มขึ้นอีก 330 วัน มีค่าธรรมเนียมคำขอใหม่ 250 บาท คำขอแก้ไขเพิ่มเติม 50 บาท คำขอประกาศโฆษณา 250 บาท คำขอคัดค้านโต้แย้ง 250 บาท และคำขอรับจดทะเบียนและออกสิทธิบัตร 500 บาท

กองสิทธิบัตร ซึ่งมี 2 กระบวนงานหลักที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ 1.การจดทะเบียนสิทธิบัตรการประดิษฐ์ระหว่างประเทศ (PCT) ขั้นตอนการทำงานและระยะเวลาดำเนินการ รวม 4 ปี 5 เดือน หากมีการยื่นคำคัดค้าน/โต้แย้งเกิดขึ้น ระยะเวลาดำเนินการจะเพิ่มขึ้นอีก 420 วัน มีค่าธรรมเนียม การยื่นคำขอรับสิทธิบัตรการประดิษฐ์ระหว่างประเทศ (PCT) 500 บาท การยื่นคำขอรับอนุสิทธิบัตร 250 บาท คำขอประกาศโฆษณา 250 บาท ค่าตรวจสอบการประดิษฐ์ (ต้องยื่นภายใน 5 ปีนับจากวันประกาศโฆษณา) 250 บาท ค่าจดทะเบียน 500 บาท คำขอแก้ไขเพิ่มเติม 50 บาท การยื่นคำคัดค้าน 250 บาท คำขอเปลี่ยนแปลงประเภทของสิทธิ 100 บาท และค่าธรรมเนียมคำขออื่นๆ เช่น ขอให้ทบทวนผลการพิจารณา หรือขอให้ดำเนินการก่อนครบ 30 เดือน คำขอละ 50 บาท

2. การจดทะเบียนขอรับความคุ้มครองแบบผังภูมิของวงจร มีขั้นตอนการทำงานและระยะเวลาดำเนินการ รวม 8 เดือน มีค่าธรรมเนียมการยื่นคำขอแบบผังภูมิของวงจร 1,000 บาท การประกาศโฆษณาและออกหนังสือสำคัญ 500 บาท และค่าธรรมเนียมการยื่นคำขอแก้ไขเพิ่มเติม 50 บาท

กองเครื่องหมายการค้า มีตอนการทำงานและระยะเวลาดำเนินการ รวม 16 เดือน มีค่าใช้จ่ายการยื่นคำขอสินค้า/บริการอย่างละ 1,000 บาท หากเกิน 5 ชนิดต่อจำพวก คิดเหมาจำพวกละ 9,000 บาท ขณะที่ค่าธรรมเนียมการจดทะเบียน สินค้าชนิดละ 600 บาท หากเกิน 5 ชนิดต่อจำพวก คิดเหมาจำพวกละ 5,400 บาท คำขอโอนหรือรับมรดกสิทธิ 2,000 บาทต่อคำขอ คำขอแก้ไขเปลี่ยนแปลงรายการจดทะเบียน 200 - 400 บาทต่อคำขอ และคำขอต่ออายุทุก ๆ 10 ปี คำขอละ 2,000 บาท

กองลิขสิทธิ์ มีขั้นตอนการทำงานและระยะเวลาดำเนินการ รวมประมาณ 30 - 45 วัน ซึ่งมีค่าใช้จ่ายฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม สำหรับการยื่นคำขอแจ้งข้อมูลลิขสิทธิ์และการออกหนังสือรับรอง ยกเว้นกรณีขอตรวจดูทะเบียน หรือขอให้เจ้าหน้าที่คัดสำเนาพร้อมรับรองสำเนาฉบับละ 20 - 50 บาท

ทั้งนี้ จากการตรวจสอบคู่มือการให้บริการประชาชนของกรมทรัพย์สินทางปัญญา พบว่าในกระบวนงานอนุมัติต่าง ๆ มีระยะเวลาในการของใช้บริการค่อนข้างนานและความล่าช้าของกฎหมายนอกจากนี้ในบางขั้นตอนการตรวจสอบเอกสารที่เปิดทางให้เจ้าหน้าใช้ดุลยพินิจในการตรวจคำขอสิ่งที่เกิดขึ้นกำลังกลายเป็นตัวบีบให้ผู้ประกอบการที่จำเป็นต้องจ่ายสินบนเพื่อให้สามารถดำเนินการได้รวดเร็วยิ่งขึ้น

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันกรมทรัพย์สินทางปัญญาเดินหน้ายกระดับระบบบริการสู่ดิจิทัลเต็มรูปแบบผ่านระบบ e-Filing ควบคู่กับการเปิดตัวระบบทางด่วน Fast Track และ Fast Track Plus+ เช่น การจดเครื่องหมายการค้าลดเวลาพิจารณาคำขอใหม่เหลือเพียง 4-6 เดือน และอนุมัติงานต่ออายุเร่งด่วนเสร็จสิ้นภายใน 60 นาที ขณะที่กลุ่มสิทธิบัตรนวัตกรรมมุ่งเป้าด้านดิจิทัลลดระยะเวลาลงมาเหลือ 12 เดือน จากเดิมที่ต้องรอนานเกือบ 5 ปี อย่างไรก็ตาม แม้ระบบดิจิทัลจะช่วยเพิ่มความสะดวกรวดเร็ว แต่เงื่อนไขในช่องทางด่วนอยู่ เช่น ห้ามแก้ไขเอกสาร หรือห้ามพิมพ์ข้อความผิดพลาด