thansettakij
thansettakij
ภัยเงียบจากการนั่งนานที่ทำลายสุขภาพของคนชรา

ภัยเงียบจากการนั่งนานที่ทำลายสุขภาพของคนชรา

21 พ.ย. 69 | 00:45 น.
อัปเดตล่าสุด :21 พ.ย. 69 | 00:52 น.

ภัยเงียบจากการนั่งนานที่ทำลายสุขภาพของคนชรา คอลัมน์ ชีวิตบั้นปลายของชายชรา โดย ดร.กริช อึ้งวิฑูรสถิตย์

KEY

POINTS

  • การนั่งนานเป็นภัยเงียบต่อสุขภาพ แม้ไม่ได้ทำงานหนักหรือไม่ขาดการออกกำลังกาย แต่การนั่งต่อเนื่องหลายชั่วโมงส่งผลเสียต่อระบบเผาผลาญ การไหลเวียนเลือด เพิ่มความเสี่ยงโรคเรื้อรัง และทำให้เกิดอาการปวดหลังและสะโพก
  • ความสบายและการจดจ่อทำให้เรานั่งนานโดยไม่รู้ตัว สภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการนั่งและการจดจ่อกับงานหรือหน้าจอ ทำให้สมองละเลยสัญญาณเตือนจากร่างกาย จึงไม่ควรพึ่งพาความตั้งใจในการลุกเดินเพียงอย่างเดียว
  • ปรับพฤติกรรมให้ร่างกายได้เคลื่อนไหวระหว่างวัน ใช้หลัก NEAT ด้วยการลุกเดิน ยืดเหยียด หรือเปลี่ยนอิริยาบถทุก 45 - 60 นาที ครั้งละ 2 - 3 นาที พร้อมปรับสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการขยับตัว เพื่อช่วยลดผลเสียจากการนั่งนาน

เมื่ออาทิตย์ที่ผ่านมา ผมได้ไปร่วมประชุม ASEAN-BAC ที่ประเทศฟิลิปปินส์ เป็นเวลาสองวันเต็มที่ต้องนั่งร่วมฟังคำบรรยายอย่างยาวนาน พอหลังจากสิ้นสุดการประชุม ผมมีความรู้สึกว่าทำไมร่วมการประชุมครั้งนี้ ผมจึงเหนื่อยกว่าปกติ ทั้ง ๆที่ผมเป็นคนที่ดูแลตัวเองดีมาก ผมไม่ทานเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ไม่สูบบุหรี่ และคุมอาหารอย่างเคร่งครัด แต่ครั้งนี้แม้จะไม่ได้ทำงานหนักหรือเดินมากกว่าปกติ ทำไมจึงมีอาการปวดตึงสะโพก และหลังส่วนล่างก็เมื่อยล้ามาก เมื่อผมลองไปสืบค้นหาผลงานวิจัยที่เกี่ยวกับผู้สูงวัยที่นั่งนานๆดู จึงพบความจริงที่ซ่อนอยู่ นั่นคือแม้ว่าเราจะไม่ได้หักโหมในการทำงาน แต่เวลาที่เหลือของวัน เราต้องนั่งจมอยู่บนเก้าอี้อยู่หน้าเวที เพื่อฟังคำบรรยายที่น่าสนใจ ด้วยใจจดใจจ่อกับคำบรรยายนั้น เพราะเรื่องที่ผู้บรรยายที่มีชื่อเสียงโด่งดังระดับโลกมาพูดให้เราฟัง ที่ทุกท่านต่างได้บรรยายเป็นภาษาอังกฤษทั้งหมด จนทำให้ผมต้องนั่งฟังด้วยความมีสมาธิ ซึ่งสะท้อนให้เห็นความเข้าใจผิดครั้งใหญ่ของคนรักสุขภาพยุคใหม่ ที่คิดว่าการที่เราไม่ได้เดินเหินมาก หรือทำงานหนักเกินไป จะไม่เกิดผลเสียจากการนั่งติดที่ตลอดทั้งวันได้เลยครับ

ในวงการแพทย์และสาธารณสุขระดับโลก พฤติกรรมการนั่งติดที่นานเกินวันละหกถึงแปดชั่วโมง ถูกขนานนามว่า “Sitting is the New Smoking” หรือการนั่งนานคือภัยเงียบที่อันตรายไม่แพ้การสูบบุหรี่ เหตุผลทางชีววิทยานั้นเรียบง่ายแต่ทรงพลังยิ่ง เพราะร่างกายของมนุษย์เรา ไม่ได้ถูกออกแบบมาให้พับงออยู่บนเก้าอี้เป็นเวลานานๆ ทันทีที่เรานั่งนิ่งติดต่อกันเกินสามสิบถึงหกสิบนาที กล้ามเนื้อมัดใหญ่ที่สุดในร่างกาย อย่างกล้ามเนื้อต้นขาและสะโพก จะเข้าสู่สภาวะหยุดทำงานชั่วคราว หรือที่นักกายภาพบำบัดเรียกว่า “ภาวะกล้ามเนื้อสะโพกหลับใหล” ส่งผลให้เอนไซม์สำคัญที่ชื่อว่า “ไลโปโปรตีนไลเปส” (Lipoprotein Lipase) ซึ่งทำหน้าที่ดักจับไขมันในกระแสเลือดมาเผาผลาญเป็นพลังงาน ลดการทำงานลงถึง 90 เปอร์เซ็นต์ ไขมันและน้ำตาลจึงลอยเคว้งอยู่ในกระแสเลือด และถูกส่งไปสะสมตามผนังหลอดเลือดและช่องท้องแทนครับ

ยิ่งไปกว่านั้น การนั่งพับตัวเป็นเวลานานๆ ยังกดทับหลอดเลือดและระบบทางเดินอาหาร ทำให้การไหลเวียนของเลือดบริเวณขาช้าลง ความไวต่ออินซูลินก็จะลดต่ำลง ระบบเผาผลาญพื้นฐานของร่างกาย ตกลงสู่ระดับต่ำสุดเหมือนกำลังจำศีล และส่งผลให้เลือดไปเลี้ยงสมองได้น้อยลง จนเกิดอาการสมองล้าและมึนงงในช่วงบ่าย หากปล่อยให้พฤติกรรมนี้ดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง แม้จะเป็นคนที่ออกกำลังกายเป็นประจำ หรือคนที่ไม่ได้ทำงานหนัก ก็ยังมีความเสี่ยงสูงต่อโรคอ้วนลงพุง โรคเบาหวานชนิดที่สอง โรคความดันโลหิตสูง ภาวะลิ่มเลือดอุดตันในหลอดเลือดดำ รวมถึงโรคหัวใจและหลอดเลือดไม่ต่างจากคนที่ไม่ออกกำลังกายเลย นอกจากนี้ กล้ามเนื้อสะโพกที่อ่อนแรงลง ยังบังคับให้กระดูกสันหลังส่วนล่างต้องรับน้ำหนักแทน จนกลายเป็นอาการปวดหลังเรื้อรัง และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเสียการทรงตัว หรือมีอาการพลัดตกหกล้มได้ง่ายขึ้น เมื่อเรามีอายุมากขึ้นด้วยครับ

คำถามสำคัญคือ ในเมื่อเรารู้ว่าการนั่งนานเป็นอันตราย เหตุใดเราจึงยังนั่งติดเก้าอี้ได้นานหลายชั่วโมงโดยไม่รู้ตัว คำตอบซ่อนอยู่ในกลไกทางจิตวิทยาพฤติกรรม สองประการที่ทำงานร่วมกัน ประการแรกคือ “แรงต้านของสภาพแวดล้อม” หรือ Environment Friction สมองของมนุษย์ถูกวิวัฒนาการมาให้สงวนพลังงานไว้ใช้ยามจำเป็น เมื่อสภาพแวดล้อมรอบตัวถูกออกแบบมาเพื่อความสะดวกสบายสูงสุด ไม่ว่าจะเป็นเก้าอี้ทำงานที่นุ่มสบายด้วยรีโมตคอนโทรล หรือการใช้แอปพลิเคชันสั่งอาหาร หรือโต๊ะทำงานที่มีทุกอย่างวางอยู่ใกล้มือ สมองจะประเมินทันทีว่า การลุกขึ้นยืนคือการใช้พลังงานโดยไม่จำเป็น และเลือกที่จะตรึงเราไว้กับที่นั่งให้นานที่สุด ประการที่สอง คือภาวะจดจ่อกับหน้าจอ ไม่ว่าจะเป็นการทำงานหน้าคอมพิวเตอร์ หรือการนั่งฟังคนบรรยายอย่างใจจดใจจ่อ หรือการใช้สมาธิในการดูโทรทัศน์และสมาร์ตโฟน ซึ่งดึงความสนใจของสมองไปจนหมดสิ้น ทำให้เราสูญเสียการรับรู้เรื่องเวลา และเพิกเฉยต่อสัญญาณเตือนความเมื่อยล้าของร่างกาย การอาศัยเพียงความตั้งใจว่าจะเตือนตัวเองให้ลุกเดินจึงมักจะล้มเหลว เพราะสมองของเราแพ้ทางให้กับความสบายและความเพลิดเพลินที่อยู่ตรงหน้าเสมอครับ

ทางออกของการเอาชนะภัยเงียบนี้ จึงไม่ใช่การหักโหมไปออกกำลังกายหนักขึ้นในตอนเย็น แต่คือการแทรกการขยับตัวเล็กๆ น้อยๆ เข้าไปในชีวิตประจำวัน เพื่อเพิ่มอัตราการเผาผลาญนอกเหนือจากการออกกำลังกาย หรือที่เรียกว่า NEAT โดยอาศัยการปรับเปลี่ยนสภาพแวดล้อมให้สร้าง “แรงต้านเชิงบวก” บังคับให้ร่างกายต้องขยับตัวโดยอัตโนมัติ เริ่มต้นจากเรื่องง่ายๆ ในที่ทำงาน เช่น การเปลี่ยนมาใช้แก้วน้ำใบเล็กบนโต๊ะ ทำงานแทนขวดน้ำขนาดใหญ่ เพื่อบังคับให้ตัวเองต้องลุกเดินไปเติมน้ำทุกๆ หนึ่งชั่วโมง การวางโทรศัพท์มือถือหรือเครื่องพิมพ์เอกสาร ไว้อีกมุมหนึ่งของห้อง การสร้างกฎส่วนตัวว่า ทุกครั้งที่มีสายโทรศัพท์เข้ามาจะต้องลุกขึ้นยืนคุย หรือการตั้งนาฬิกาปลุกเตือนทุกๆ 45 นาที เพื่อลุกขึ้นยืนบิดขี้เกียจ ย่อเข่า หรือเดินย่ำอยู่กับที่เพียงสองถึงสามนาทีก็ได้ครับ

เช่นเดียวกับช่วงเวลาพักผ่อนอยู่กับบ้านทั้งในคนวัยทำงานและผู้สูงวัย เราสามารถปรับสิ่งแวดล้อมในห้องนั่งเล่นได้ง่ายๆ ด้วยการวางรีโมตโทรทัศน์ไว้ข้างเครื่องทีวี แทนการวางไว้บนโซฟา เพื่อบังคับให้ต้องลุกเดินทุกครั้งที่ต้องการเปลี่ยนช่อง หรือตั้งกติกาให้ตัวเองลุกขึ้นยืนยืดเส้นยืดสายทุกครั้งที่มีช่วงโฆษณา หรือจบละครหนึ่งตอน การขยับตัวสั้นๆ เพียงไม่กี่นาทีระหว่างวัน อาจดูเป็นเรื่องเล็กๆน้อยๆ จนแทบไม่มีความหมายอะไร แต่ในทางชีววิทยา การลุกขึ้นยืนเพียงไม่กี่นาที ก็เพียงพอที่จะปลุกกล้ามเนื้อมัดใหญ่ กระตุ้นการไหลเวียนของเลือด และเปิดสวิตช์เอนไซม์สลายไขมันให้กลับมาทำงานอีกครั้ง เมื่อเราจัดวางสิ่งแวดล้อมรอบตัวใหม่ ให้เอื้อต่อการที่ร่างกายเราเคลื่อนไหว การดูแลสุขภาพให้ห่างไกลจากโรคร้าย ก็ไม่ใช่เรื่องของความพยายามที่ฝืนธรรมชาติอีกต่อไป แต่จะกลายเป็นจังหวะชีวิตที่สมดุล ระหว่างการพักผ่อนและการขยับเขยื้อนอย่างแท้จริงครับ

ข้อมูลอ้างอิงและงานวิจัยประกอบบทความ

  • Biswas et al. (2015), Annals of Internal Medicine - งานวิจัยทบทวนวรรณกรรมและวิเคราะห์อภิมาน (Meta-analysis) ที่ยืนยันว่าการนั่งนานสัมพันธ์กับความเสี่ยงโรคหัวใจ เบาหวาน และอัตราการเสียชีวิตที่เพิ่มขึ้น แม้ในผู้ที่ออกกำลังกายเป็นประจำ
  • Hamilton, Hamilton & Zderic (2007), Diabetes - การศึกษาผลกระทบของการนั่งนิ่งต่อการลดลงของเอนไซม์ไลโปโปรตีนไลเปส (Lipoprotein Lipase) ซึ่งควบคุมการเผาผลาญไขมันในกระแสเลือด
  • Diaz et al. (2017), Annals of Internal Medicine - งานวิจัยที่แนะนำให้ลุกขึ้นขยับร่างกายทุกๆ 30 นาที เพื่อลดความเสี่ยงทางสุขภาพจากการนั่งติดต่อกันเป็นเวลานาน
  • Levine (2002), Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism (Mayo Clinic) - แนวคิดเรื่อง NEAT (Non-Exercise Activity Thermogenesis) หรือการเผาผลาญพลังงานจากการเคลื่อนไหวเล็กๆ น้อยๆ ในชีวิตประจำวัน
  • James Clear (2018), Atomic Habits - หลักจิตวิทยาพฤติกรรมเรื่องการออกแบบสภาพแวดล้อมและแรงต้าน (Environment Friction) เพื่อปรับเปลี่ยนนิสัยในชีวิตประจำวัน