อาชญากรรมปกขาว 5.0

White Collar Crime หรือ อาชญากรรมปกขาว เป็นคำนิยามของรูปแบบอาชญากรรมทางการเงิน ที่ได้รับการพัฒนาการเรียกขานมาจากคำเรียกพนักงานออฟฟิศ หรือ “White-Collar Job” ซึ่งแยกออกจากการเรียกกลุ่มคนใช้แรงงาน หรือ “Blue-Collar Job” โดยมีเส้นแบ่งอยู่ที่รูปแบบการก่ออาชญากรรม ซึ่งมักปราศจากความรุนแรง แต่มักพึ่งพาวิธีการที่แยบยลในการฉ้อโกงหรือยักยอกทรัพย์สินของผู้บริสุทธิ์

รูปแบบของอาชญากรรมปกขาว

อาชญากรรมปกขาวมีวิวัฒนาการมาจากการฉ้อโกง โดยเริ่มจากการหลอกลวงขายของ การระดมทุน การขายตรง แชร์ลูกโซ่ และพัฒนาไปถึงการโกงหรือทุจริตในโครงการต่างๆ ซึ่งในปัจจุบันยังรวมไปถึงการโจรกรรมทางคอมพิวเตอร์ การเข้ารหัสเรียกค่าไถ่ (Ransomware) ตลอดจนการก่อการร้ายไซเบอร์โดยองค์กรระหว่างรัฐ หรือ “State Actor” ดังเช่นกรณีที่ประเทศเกาหลีเหนือสนับสนุนการเข้าปล้นบริษัท Binance ผ่านระบบการถอดรหัส เป็นต้น

คำนิยามและรูปแบบของอาชญากรรมปกขาวในปัจจุบันจึงกว้างขวางมาก และส่งผลกระทบตั้งแต่ระดับบุคคลไปจนถึงภัยความมั่นคงของชาติ สำหรับในประเทศไทย อาชญากรรมปกขาวมักเรียกกันว่า "อาชญากรรมทางเศรษฐกิจ" โดยมี กองบังคับการปราบปรามการกระทำความผิดเกี่ยวกับอาชญากรรมทางเศรษฐกิจ (บก.ปอศ.) และ กองบังคับการปราบปรามการกระทำความผิดเกี่ยวกับอาชญากรรมทางเทคโนโลยี (บก.ปอท.) เป็นหน่วยงานตำรวจที่คอยสืบสวนจับกุม รวมไปถึงกรมสอบสวนคดีพิเศษ (DSI) ที่ทำหน้าที่ใกล้เคียงกัน

อย่างไรก็ตาม ด้วยขนาด ปริมาณ และรูปแบบของอาชญากรรมที่เพิ่มขึ้นและพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทำให้เจ้าหน้าที่มีขีดจำกัดในการป้องกัน กลายเป็นช่องว่างให้ผู้กระทำผิดไม่เกรงกลัวต่อกฎหมายและการลงโทษ

โจรในคราบนักบุญ - โจรโอนเข้าบัญชี

การฉ้อโกงที่มีมานานและเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง คือการหลอกลวงประชาชน ไม่ว่าจะเป็นการทำแชร์ลูกโซ่ หรือการโกงเงินบริจาค ทั้งในรูปแบบของบรรพชิต นักบุญ หรือผูนำกระแสสังคม (Influencer) ที่อาศัยความศรัทธาในการระดมเงินแล้วนำไปใช้ผิดวัตถุประสงค์ ซึ่งในยุคปัจจุบันสามารถทำได้ง่ายขึ้น เพราะระบบการสื่อสารได้เปลี่ยนผ่านจากระบบควบคุมแบบรวมศูนย์ (Centralized Control) ไปสู่สื่อสังคมออนไลน์ (Social Media) ทำให้การกระจายข่าวสารเพื่อชักจูงขยายวงได้รวดเร็วด้วยต้นทุนที่ต่ำ การสร้างกระแสจึงทำได้ง่ายกว่าการบอกเล่าปากต่อปากในอดีต

เราจึงพบเห็น "โจรในคราบนักบุญ" มากขึ้น เพราะนอกจากความสะดวกและรวดเร็วในการก่ออาชญากรรมแล้ว ความเร็วในการถูกขุดคุ้ยและแฉการกระทำผิดก็รวดเร็วเช่นกัน โดยกระบวนการตรวจพบการกระทำผิดส่วนใหญ่มักเกิดจากการถูกเปิดโปง (Expose) ผ่านข้อมูลภายใน หรือเบาะแสจากคนวงในที่นำมาแฉหรือแจ้งความให้เจ้าหน้าที่ดำเนินการต่อ ไม่ว่าจะเป็นหลักฐานจากกล้องวงจรปิดหรือเอกสารมัดตัว

ส่งผลให้หน้าที่ของภาครัฐในการรักษากฎหมายเพื่อต่อสู้อาชญากรรมยุคปัจจุบัน กลายเป็นการ "ตั้งรับรอการแจ้งความ" มากกว่าการออกไปสืบค้นหรือจับกุมผู้กระทำผิดจากพฤติกรรมสุ่มเสี่ยงที่พบเห็น

จอมโจรเศรษฐี - โจรในตลาดหลักทรัพย์

นอกจากโจรในคราบนักบุญแล้ว "โจรที่เป็นเศรษฐี" ก็เป็นหนึ่งในอาชญากรปกขาวที่มักได้รับความสนใจ เพราะการกระทำมักสร้างความเสียหายเป็นวงกว้าง ตัวอย่างในต่างประเทศ เช่น คดีตกแต่งบัญชีของบริษัท Enron หรือการโกงผลตรวจวัดไอเสียเครื่องยนต์ดีเซลของ Volkswagen ซึ่งล้วนส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจอย่างมหาศาล หรือเจ้าพ่อแชร์ลูกโซ่ (Ponzi Scheme) อย่าง Bernie Madoff

ขณะที่ในประเทศไทยก็มีคดีดังในอดีตอย่างแชร์แม่ชม้อย จนพัฒนามาสู่คดี Forex-3D ในปัจจุบัน อาชญากรรมทางการเงินเหล่านี้มุ่งเป้าไปยังนักลงทุนทั้งรายย่อยและรายใหญ่ หรือบางกรณีก็เป็นการนำเงินสาธารณะมาฉ้อโกง เช่น คดี 1MDB ในมาเลเซีย หรือคดีในตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย เช่น MORE หรือ STARK แต่นี่ยังไม่รวมถึงการซุกซ่อนความล้มเหลวจากการลงทุนของกองทุนต่างๆ ซึ่งล้วนเป็นเพียงส่วนหนึ่งของประทุษกรรมทางเศรษฐกิจในกลุ่มอาชญากรรมปกขาว

ยิ่งไปกว่านั้น ในศตวรรษที่ 21 เราได้เห็นการพัฒนารูปแบบการฉ้อโกงไปสู่สินทรัพย์ดิจิทัล เช่น คดีของ Sam Bankman-Fried ผู้ก่อตั้ง FTX ที่นำทรัพย์สินของลูกค้าไปใช้โดยไร้การกำกับดูแล เพื่อสร้างมูลค่าหลอกๆ และขยายขนาดของบริษัท ซึ่งในประเทศไทยเองก็มีกรณีของ Zipmex เป็นตัวอย่างเช่นกัน

มหาโจรจากอนาคต  ภัยความมั่นคงไซเบอร์

นอกเหนือจากภัยฉ้อโกงแบบเดิมๆ การแต่งบัญชี การโกงภาษี หรือการถ่ายโอนเงิน ในรูปแบบต่างๆ เรายังต้องต่อกรกับอาชญากรรมปกขาวที่ไร้พรมแดนและไร้ตัวตน อย่างการโจมตีทางไซเบอร์ ทั้งจากบุคคลและองค์กรอาชญากรรม ซึ่งองค์กรหลายแห่งในประเทศไทยยังตกเป็นเป้านิ่งอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในกลุ่มระบบโครงสร้างพื้นฐานสำคัญทางสารสนเทศ หรือ CII (Critical Information Infrastructure) ได้แก่ พลังงานและน้ำ การเงิน การคมนาคม การสื่อสาร และความมั่นคง

จุดอ่อนเหล่านี้เป็นความเสี่ยงสำคัญของทุกประเทศ ดังจะเห็นได้จากการโจมตีระบบธนาคารเมื่อไม่นานมานี้ ที่สามารถสร้างเหตุการณ์ Zero-Day หรือวันหายนะให้เกิดกับระบบได้ไม่ยาก ยิ่งเมื่อมีเทคโนโลยี AI Agent เข้ามาช่วย ก็ยิ่งเพิ่มศักยภาพและพลังในการเจาะจุดอ่อนของระบบดิจิทัลได้อย่างง่ายดายและสะดวกสบายกว่ายุคก่อนอย่างมาก

ภัยไซเบอร์กลายเป็นอันตรายร้ายแรงต่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชน ซึ่งมีการเตือนภัยมาอย่างต่อเนื่องตลอด 10 ปีที่ผ่านมา ทั้งนี้ ผู้เขียนซึ่งสำเร็จการศึกษาด้านการต่อต้านภัยไซเบอร์จากสหรัฐอเมริกาเมื่อ ค.ศ. 2015 และได้ทำงานด้านความปลอดภัยไซเบอร์มาอย่างต่อเนื่อง ทั้งในระบบโครงข่ายขององค์กรขนาดใหญ่และระบบขนส่ง พบว่าประเทศไทยยังขาดการพัฒนาทั้งในด้านระบบ บุคลากร และภาวะผู้นำที่จะช่วยวางแนวทางการทำงานให้เหมาะสมกับความปลอดภัยทางไซเบอร์ในอนาคต

นี่ไม่ใช่ยุคของ Anti-virus หรือ Junk Mail อีกต่อไป แต่เป็นยุคของ Brute Force และ Social Engineering ที่ใช้เข้าทำลายองค์กร โดยที่ไม่ทราบแม้กระทั่งขนาด นายทุน ผู้อยู่เบื้องหลัง หรือการวางแผนโจมตีที่ยากต่อการคาดเดา ซึ่งองค์กรส่วนใหญ่ในเมืองไทยยังคงเป็นเป้านิ่ง รอคอยการโจมตีโดยไม่ได้สร้างเกราะป้องกันที่ถูกต้องเลย

OPM (Other People's Money) Accountability Framework: กรอบความรับผิดรับชอบต่อการใช้เงินผู้อื่น

สิ่งสำคัญในการพัฒนาการป้องกันและต่อสู้กับภัยอาชญากรรมปกขาวทั้ง 3 ประเภทข้างต้น คือการปลูกฝังให้คนตระหนักถึงความสำคัญของ "ความรับผิดชอบต่อเงินของผู้อื่น" ซึ่งต้องมีการควบคุม ดูแล และตรวจสอบ ทั้งในทางทฤษฎีและทางกฎหมาย โดยบุคลากรในตลาดทุนและภาครัฐจำเป็นต้องได้รับการฝึกอบรมและฝึกปฏิบัติงาน เพื่ออุดช่องโหว่การกระทำผิด และคอยเป็นหูเป็นตาเฝ้าระวังไม่ให้เกิดอาชญากรรม

ทว่า ด้วยวัฒนธรรมแบบไทยๆ ที่มักเกรงใจผู้ใหญ่ กลัวผู้มีอำนาจ และปล่อยให้เป็นไปตามยถากรรม ยิ่งทำให้ความเสี่ยงและความเสียหายจากอาชญากรรมปกขาวสูงขึ้นโดยปริยาย ในการออกแบบระบบป้องกันการกระทำผิดเหล่านี้ โลกตะวันตกได้สร้างระบบขึ้นบนพื้นฐานของการสื่อสารและวัฒนธรรมที่แตกต่างจากบริบทของสังคมไทยอย่างสิ้นเชิง วัฒนธรรมไทยมักอ่อนไหวต่ออำนาจ ทั้งเงินและตำแหน่ง ซึ่งมักเป็นบ่อเกิดของการยอมให้เกิดการกระทำความผิด โดยผู้กระทำผิดมักจะเริ่มจากการหา "เหตุผลสนับสนุนตัวเอง" (Rationalization) เช่น คิดว่าทำไปเพราะไม่รู้ หรือทำไปโดยเจตนาดี เป็นต้น

จึงเป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งที่จะต้องสอนและปรับเปลี่ยนกรอบคิด (Mindset) พื้นฐานว่า "การปฏิบัติหน้าที่นั้นย่อมอยู่เหนือความสัมพันธ์ส่วนตัว เกินกว่าความเกรงใจในบริบทของอำนาจหรือมารยาทในระบบอาวุโส" เพราะนี่คือการทำงานเพื่อสาธารณะ และการปฏิบัติหน้าที่อย่างมีประสิทธิภาพจะช่วยปกป้องตัวผู้ที่คิดจะกระทำผิด ไม่ให้หลำกหลงกระทำความผิดจนต้องมาชดใช้ทางกฎหมายในอนาคต รวมทั้งสังคมเองก็จำเป็นต้องเข้าใจว่า การทำหน้าที่อย่างมืออาชีพนั้น บางครั้งอาจจะ "ถูกต้อง แต่อาจไม่ถูกใจ"