ถอดบทเรียน Collective Housing สร้างวิถีชีวิตที่ยั่งยืน ในงาน SX2026

ปัญหาความเหลื่อมล้ำด้านที่อยู่อาศัยและภัยพิบัติทางธรรมชาติกำลังทวีความรุนแรงขึ้นในเมืองใหญ่ทั่วเอเชีย ขณะที่การรอคอยความช่วยเหลือจากภายนอกหรือระบบตลาดอาจไม่ทันต่อสถานการณ์ เวทีเสวนาในงาน Sustainability Expo 2026 จึงหยิบยกแนวคิด Collective Housing หรือการให้คนในชุมชนเป็นผู้วางแผนและออกแบบที่อยู่อาศัยด้วยตนเอง มาเป็นทางออกสำคัญในการสร้างเมืองที่เข้มแข็ง

พลิกโฉมการสร้างบ้าน จากระบบตลาดสู่พลังชุมชน

ปัจจุบันประชากรในภูมิภาคเอเชียมากกว่า 1.1 พันล้านคน ยังคงต้องอาศัยอยู่ในชุมชนแออัด บ้านเรือนที่ต่ำกว่ามาตรฐาน หรือพื้นที่เสี่ยงต่อการถูกไล่ที่ ยิ่งเมืองขยายตัวรวดเร็วเท่าใด ความเหลื่อมล้ำและความซับซ้อนของปัญหาก็ยิ่งเพิ่มสูงขึ้น อย่างไรก็ตาม แนวคิด Collective Housing หรือการรวมกลุ่มของคนในชุมชนเพื่อร่วมกันคิด วางแผน ออกแบบ สร้าง และจัดการวิถีชีวิตด้วยตนเอง ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าสามารถเปลี่ยนผู้ขาดโอกาส ผู้มีรายได้น้อย และผู้เคยไร้บ้านกว่า 500,000 คนทั่วเอเชีย ให้มีที่อยู่อาศัยที่มั่นคงและมีสภาพแวดล้อมที่เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่กัน

สมสุข บุญญะบัญชา เป็นประธานกรรมการมูลนิธิศูนย์ศึกษาที่อยู่อาศัยแห่งเอเชีย (Asian Coalition for Housing Rights) ที่ปรึกษาคณะกรรมการสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (องค์การมหาชน) (พอช.) และประธานคณะอนุกรรมการบ้านมั่นคงและการจัดการที่ดิน และผู้ได้รับรางวัล Shaper Award จากงาน SX2026 กล่าวบนเวทีในหัวข้อ “Collective Housing: Community-led Solutions for Sustainable and Resilient Cities in Asia” ภายในงาน Sustainability Expo 2026 (SX2026) ว่า

ในระบบตลาดทั่วไป สถาปนิกจะเป็นผู้ออกแบบบ้านให้เจ้าของโครงการนำไปสร้างและขาย ทำให้ผู้ซื้อต้องจ่ายเงินในราคาสูงเพื่อแลกกับการอยู่อาศัยในพื้นที่ที่ตนเองไม่ได้มีส่วนร่วมในการออกแบบ แต่ Collective Housing ได้พลิกวิธีคิดใหม่ โดยเปิดโอกาสให้เจ้าของบ้านทำหน้าที่เป็นสถาปนิกเองในบริบทที่กว้างขึ้น ไม่เพียงแค่การออกแบบตัวบ้าน แต่ครอบคลุมไปถึงการออกแบบผังชุมชน พื้นที่ส่วนกลางสำหรับเด็ก และการกำหนดวิถีชีวิตร่วมกันตามความต้องการที่แท้จริง

บทเรียนจากภัยพิบัติ: กรณีศึกษาอินโดนีเซียและเมียนมา

ประสิทธิภาพของแนวคิดดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการแก้ปัญหาชุมชนแออัดในภาวะปกติ แต่ยังเป็นเครื่องมือสำคัญในการฟื้นฟูหลังเกิดภัยพิบัติฉับพลัน ดังเช่นกรณีศึกษาในประเทศอินโดนีเซียและเมียนมา

• การฟื้นฟูหลังเหตุการณ์สึนามิในอินโดนีเซีย: Vidya Tanny สถาปนิกและผู้จัดการโครงการ Rujak Center for Urban Studies จากอินโดนีเซีย ระบุว่า การสร้างเมืองที่มีความสามารถในการปรับตัวที่ดีต้องเกิดจากการที่ชุมชนเป็นผู้ลงมือสร้างเอง เพราะคนในพื้นที่รู้ดีที่สุดว่าตนเองต้องการอะไร โดยภายหลังเหตุการณ์สึนามิที่ทำลายเมืองและทำให้ประชาชนนับแสนไร้ที่อยู่อาศัย

การรอคอยความช่วยเหลือจากส่วนกลางต้องใช้เวลานาน ชุมชนในพื้นที่จึงรวมตัวกันร่วมกับผู้เชี่ยวชาญหลายสาขาเพื่อสำรวจหาพื้นที่ปลอดภัยสำหรับตั้งถิ่นฐานใหม่ ก่อนที่ชาวบ้านจะร่วมกันระดมทุนจัดซื้อวัสดุ ก่อสร้างบ้านเรือน และวางแผนระบบสาธารณูปโภคของชุมชนขึ้นมาใหม่ด้วยตนเอง

• พลังสตรีฟื้นฟูบ้าน 1,000 หลังในเมียนมา: Vanlizar Aung ผู้ก่อตั้งและผู้อำนวยการองค์กร Women for the World ของเมียนมา ถ่ายทอดประสบการณ์หลังพายุนาร์กิสพัดถล่มเมื่อปี 2551 ว่า กลุ่มสตรีในพื้นที่ได้รวมพลังกันริเริ่มโครงการ Collective Housing โดยไม่รอคอยความช่วยเหลือจากภาครัฐเพียงฝ่ายเดียว

พวกเธอร่วมกันรวบรวมเครือข่ายคนรู้จัก วางแผนงานอย่างเป็นระบบ จัดตั้งกองทุนหมุนเวียนให้สมาชิกกู้ยืมเพื่อเป็นทุนตั้งต้นชีวิตใหม่ พร้อมทั้งระดมความคิดและแบ่งปันประสบการณ์ในการออกแบบบ้าน ระบบน้ำดื่ม และผังสาธารณูปโภค จนสามารถก่อสร้างบ้านเรือนได้สำเร็จถึง 1,000 หลังภายในระยะเวลาเพียง 2 เดือน

รูปธรรมในประเทศไทย: เปลี่ยนพื้นที่เสี่ยงสู่ชุมชนต้นแบบ

สำหรับประเทศไทย มีการขับเคลื่อนโครงการในลักษณะนี้มากกว่า 50 โครงการทั่วประเทศ โดยมีตัวอย่างที่เห็นผลชัดเจน 2 พื้นที่หลัก ได้แก่

• การพัฒนาชุมชนริมทางรถไฟย่านตลิ่งชัน: มุ่งเน้นการแก้ไขปัญหาชุมชนแออัด ยกระดับความปลอดภัย และปรับปรุงทัศนียภาพริมทางรถไฟ โดยชุมชนสามารถบริหารจัดการและพัฒนาที่อยู่อาศัยได้โดยไม่ต้องกู้ยืมเงิน ช่วยให้ผู้มีรายได้น้อยมีบ้านที่สะอาดและปลอดภัย
• โครงการพัฒนาริมคลองเปรมประชากร: เกิดขึ้นจากแผนการปรับปรุงคลองระบายน้ำของกรุงเทพมหานคร ซึ่งเปลี่ยนแนวทางจากการไล่รื้อผู้ที่อาศัยอยู่เดิม มาเป็นการพัฒนาพื้นที่ให้ชุมชนร่วมกันออกแบบบ้านและผังชุมชนใหม่ในพื้นที่เดิม พร้อมทั้งให้คนในชุมชนมีส่วนร่วมในการดูแลความสะอาดและความปลอดภัยของลำคลอง ผลลัพธ์ที่ได้ไม่เพียงทำให้เกิดชุมชนที่น่าอยู่ แต่ยังช่วยให้คลองทำหน้าที่ระบายน้ำให้แก่เมืองได้อย่างมีประสิทธิภาพในระยะยาว

คืนความเป็นมนุษย์และพลังร่วมให้สังคมเอเชีย

“สมสุข” กล่าววิเคราะห์เพิ่มเติมถึงผลกระทบทางสังคมของการพัฒนาเมืองยุคใหม่ว่า รูปแบบการอยู่อาศัยในปัจจุบันมักทำให้แต่ละครอบครัวแยกขาดจากกัน ขาดปฏิสัมพันธ์ และไม่รู้จักเพื่อนบ้าน กลายเป็นความโดดเดี่ยวท่ามกลางความแออัดของเมืองใหญ่ ซึ่งขัดต่อธรรมชาติและวัฒนธรรมดั้งเดิมของชาวเอเชีย ในทางกลับกัน แนวคิด Collective Housing มีความสอดคล้องกับวิถีชีวิตแบบเอเชียที่เน้นการพึ่งพาอาศัยกัน ช่วยคืนคุณค่าความเป็นมนุษย์ สร้างความเข้มแข็งทางสังคม และก่อให้เกิดอำนาจในการต่อรองหรือพลังร่วมที่ชุมชนไม่เคยมีมาก่อน

ทั้งนี้ ผู้ขับเคลื่อนโครงการจากทั้งไทย เมียนมา และอินโดนีเซีย ต่างเห็นพ้องกันว่า ควรผลักดันให้ Collective Housing ก้าวขึ้นมาเป็นแนวคิดหลักในการพัฒนาที่อยู่อาศัยและชุมชนสำหรับคนทุกกลุ่มทุกระดับในสังคม เพราะนอกจากจะตอบโจทย์ความต้องการของผู้อยู่อาศัยได้อย่างตรงจุดและช่วยให้ชุมชนบริหารจัดการทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพแล้ว สิ่งสำคัญที่สุดคือการปลูกฝังความตระหนักรู้ว่าสังคมเป็นของทุกคน และเป็นความรับผิดชอบร่วมกันของสมาชิกทุกคนในชุมชน