เจาะลึกบทบาท 'อสม.- Care Giver-อสพ.' ขับเคลื่อนสาธารณสุขไทยเชิงรุก

จากการขับเคลื่อนนโยบายสาธารณสุขปฐมภูมิของกระทรวงสาธารณสุขในปัจจุบันท่ามกลางบริบทด้านสุขภาพที่มีความซับซ้อนและประชากรสูงวัยที่เพิ่มขึ้น ทำให้ภาครัฐต้องผสานกำลังพลหลายภาคส่วนเพื่อดูแลประชาชนให้ครอบคลุมทุกมิติ ทั้งการส่งเสริมสุขภาพ การป้องกันโรค การรักษาพยาบาลเบื้องต้น ไปจนถึงการฟื้นฟูสภาพร่างกาย ส่งผลให้เกิดข้อสงสัยถึงบทบาทหน้าที่และการทำงานร่วมกันของอาสาสมัครและผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่ว่าจะมีภารกิจทับซ้อนกันหรือไม่

โดยเฉพาะระหว่าง อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน หรือ อสม. , Care Giver (CG) และอาสาสมัครน้องใหม่อย่าง อาสาพยาบาลชุมชน หรือ อสพ. โครงสร้างกำลังพลในระดับตำบลซึ่งได้รับการออกแบบมาให้เกื้อหนุนและประสานการทำงานร่วมกันอย่างเป็นระบบเพื่อช่วยอุดรอยต่อและลดภาระงานของบุคลากรทางการแพทย์ในโรงพยาบาลขนาดใหญ่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

อสม. สอดส่องสุขภาพคนในชุมชน คัดกรองสุขภาพเบื้องต้น

หากเจาะลึกถึงบทบาทหน้าที่และความรับผิดชอบของแต่ละตำแหน่งมีรายละเอียดที่น่าสนใจ เริ่มจาก อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน ซึ่งปัจจุบันมีกำลังพลกระจายอยู่ทั่วประเทศกว่า 1.07 ล้านคน ที่ผ่านมา อสม.ทำหน้าที่เป็นด่านหน้า หรือ "หมอคนที่ 1" คอยสอดส่องสุขภาพของคนในชุมชน คัดกรองสุขภาพเบื้องต้น เช่น การวัดความดันโลหิตและชั่งน้ำหนัก พร้อมทั้งรณรงค์ป้องกันโรคระบาดในพื้นที่ เช่น การควบคุมโรคไข้เลือดออก รวมถึงทำหน้าที่เป็นสื่อกลางกระจายข่าวสารด้านสาธารณสุขจากภาครัฐสู่ทุกครัวเรือน

โดยปกติ อสม. จะรับผิดชอบดูแลประชากรใกล้ตัวประมาณ 10–15 หลังคาเรือน เมื่อพบเคสผู้ป่วยที่มีความซับซ้อนเกินกว่าทักษะเบื้องต้น อสม.จะส่งต่อข้อมูลให้กับทีมแพทย์หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขต่อไป

Care Giver เน้นดูแลมีภาวะพึ่งพิง ฟื้นฟูทางกายภาพ

ขยับมาที่การดูแลกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ อย่างผู้ป่วยติดบ้าน ติดเตียง และผู้มีภาวะพึ่งพิง (LTC) จะมีกำลังพลสำคัญ คือ Care Giver (CG) หรือผู้ช่วยเหลือดูแลผู้มีภาวะพึ่งพิงที่มีอยู่ราว 18,000–18,500 อัตรา ซึ่งได้รับการสนับสนุนงบประมาณผ่านกองทุนหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.)

บทบาทหลักของ CG จะเน้นการช่วยเหลือด้านกิจวัตรประจำวันและการฟื้นฟูทางกายภาพ เช่น การช่วยพยุงตัว การพลิกตัว การดูแลสุขอนามัยทั่วไป ตลอดจนการตรวจวัดสัญญาณชีพเบื้องต้นและการดูแลให้ผู้ป่วยรับประทานยาอย่างถูกต้องตามแผนการดูแลรายบุคคล (Care Plan) ที่กำหนดโดยบุคลากรทางการแพทย์

นโยบาย 1 หมู่บ้าน 1 พยาบาลอาสา

ล่าสุดจากนโยบายของพรรคภูมิใจไทยที่ได้หาเสียงเอาไว้ก่อนหน้านี้ นั่นก็คือ นโยบาย 1 หมู่บ้าน 1 พยาบาลอาสา โดยการจ้างงานพยาบาลอาสา 1.5 หมื่นบาท/เดือน รวม 1 แสนอัตรา จ้างขั้นต่ำเป็นระยะเวลา 4 ปี ล่าสุดกระทรวงสาธารณสุขได้ขับเคลื่อนผ่านโครงการ อสพ. (อาสาพยาบาลชุมชน) วางเป้าหมายเบื้องต้นประกาศรับสมัครไว้ที่ 10,000 คน โดยได้เปิดรับสมัครรุ่นแรกไปแล้วจำนวน 7,256 อัตรา ในอัตราส่วน "1 ตำบลต่อ 1 คน" เพื่อเข้ามาทำหน้าที่เป็น "ผู้จัดการทีมสุขภาพในระดับตำบล"

มีทักษะการพยาบาลเบื้องต้นในการดูแล 4 กลุ่มเป้าหมายหลัก ได้แก่ ผู้สูงอายุและผู้ป่วยติดเตียง, กลุ่มโรคเรื้อรัง NCDs, แม่และเด็ก, รวมถึงผู้ป่วยจิตเวชและยาเสพติด โดย อสพ. จะออกเยี่ยมบ้าน ทำหัตถการเบื้องต้น เช่น การทำแผล และติดตามอาการอย่างใกล้ชิด พร้อมทำหน้าที่เชื่อมโยงการทำงานประสานกันระหว่าง อสม., Care Giver และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) เพื่อให้การดูแลผู้ป่วยในชุมชนเป็นไปอย่างไร้รอยต่อและมีประสิทธิภาพสูงสุด

นับเป็นความพยายามของภาครัฐในการอุดช่องว่างระบบสุขภาพปฐมภูมิแต่ในระยะยาวจำเป็นต้องมีกลไกประเมินประสิทธิภาพที่ชัดเจนเพื่อให้มั่นใจว่า ฟันเฟืองทั้งสามตัวนี้จะสามารถขับเคลื่อนร่วมกันได้อย่างกลมกลืน ท่ามกลางความคาดหวังของประชาชนในยุคที่ไทยก้าวสู่สังคมสูงวัยอย่างเต็มรูปแบบ