เด็กไทยเกิดใหม่ต่ำสุดรอบ 75 ปี กรมอนามัยเร่งแก้วิกฤต คิกออฟ PCC Connect

ประเทศไทยเผชิญวิกฤตเด็กเกิดน้อยอย่างต่อเนื่อง จากประมาณ 6.7 แสนคนต่อปี ล่าสุดในปี 2558 เหลือเพียง 394,347 คน ต่ำสุดในรอบ 75 ปี ขณะที่ Total Fertility Rate (TFR) หรือ อัตราการเจริญพันธุ์รวม คือ จำนวนบุตรโดยเฉลี่ยที่ผู้หญิงหนึ่งคน หรือ 1,000 คน จะมีได้ตลอดช่วงวัยเจริญพันธุ์ ลดลงจาก 1.41 เหลือ 0.90 ต่ำกว่าระดับทดแทนประชากรที่ 2.1 อย่างมีนัยสำคัญ

กรมอนามัยจึงเร่งขับเคลื่อนนโยบาย PCC Connect เชื่อมการเตรียมความพร้อมก่อนตั้งครรภ์จากชุมชนสู่โรงพยาบาล ผ่านหน่วยบริการปฐมภูมิ มุ่งยกระดับการดูแลประชาชนและเพิ่มโอกาสการเกิดอย่างมีคุณภาพ

TFR ไทยลดต่อเนื่อง ยะลาสูงสุด นครพนมต่ำสุด

โดยข้อมูลจำนวนการเกิดมีชีพและอัตราการเจริญพันธุ์รวมของประเทศไทย ปี 2558-2568 ระบุว่า จำนวนการเกิดมีชีพลดลงต่อเนื่องในช่วง 10 ปี

• ปี 2558 มีจำนวน 679,502 คน
• ปี 2559 จำนวน 666,207 คน
• ปี 2560 จำนวน 656,571 คน
• ปี 2561 จำนวน 628,450 คน
• ปี 2562 จำนวน 596,736 คน
• ปี 2563 จำนวน 569,338 คน
• ปี 2564 จำนวน 526,469 คน
• ปี 2565 จำนวน 485,085 คน
• ปี 2566 จำนวน 498,988 คน
• ปี 2567 จำนวน 441,631 คน
• ปี 2568 จำนวน 394,347 คน

ทั้งนี้ TFR ประเทศไทยปรับลดจาก 1.41 ในปี 2558 เหลือ 0.90 ในปี 2568

นายแพทย์ธิติ แสวงธรรม อธิบดีกรมอนามัย กล่าวว่า กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข เตรียมเปิดตัวโครงการ “PCC Connect” เชื่อมระบบดูแลเตรียมความพร้อมก่อนตั้งครรภ์จากชุมชนสู่โรงพยาบาล เปิดโอกาสให้คู่รักที่วางแผนมีบุตรเข้าถึงคำปรึกษา การประเมินสุขภาพ และการคัดกรองความเสี่ยงใกล้บ้าน พร้อมส่งต่อบริการที่จำเป็น หวังเพิ่มโอกาสตั้งครรภ์และคลอดอย่างปลอดภัย ควบคู่ยกระดับคุณภาพเด็กเกิดใหม่ ภายใต้แนวคิด “Every Birth Matters…ทุกการเกิดมีความหมาย”

เพราะสถานการณ์ประชากรไทยน่าเป็นห่วงอย่างยิ่ง ขณะที่หญิงไทยวัยเจริญพันธุ์อายุ 19–49 ปี ร้อยละ 63 ยังต้องการมีบุตร แต่สถิติการเกิดต่ำกว่าระดับทดแทนประชากรที่เสียชีวิตมาก และคาดว่าแนวโน้มการเกิดจะลดลงต่อเนื่อง

กรมอนามัยจึงอยากเร่งสร้างความมั่นใจให้คู่รักที่ต้องการมีบุตร สามารถเข้าถึงบริการเตรียมความพร้อมด้านสุขภาพอย่างรอบด้าน เพื่อให้การตั้งครรภ์และการคลอดมีคุณภาพและปลอดภัย พร้อมขับเคลื่อนการเพิ่มจำนวนประชากรอย่างเหมาะสมและให้เด็กที่เกิดมามีคุณภาพ

เชื่อมชุมชนสู่โรงพยาบาล เตรียมพร้อมก่อนตั้งครรภ์

สำหรับ PCC Connect หรือ Preconception Care Connect เป็นกลไกเชื่อมระบบบริการและข้อมูลสุขภาพตั้งแต่ระดับชุมชนไปจนถึงโรงพยาบาล โดยมีอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) และหน่วยบริการปฐมภูมิเป็นด่านหน้าในการค้นหาและเชื่อมคู่รักที่วางแผนมีบุตรเข้าสู่ระบบบริการของโรงพยาบาล

โดยบริการ Preconception Care (PCC) จะครอบคลุมตั้งแต่การให้คำปรึกษาก่อนแต่งงานและก่อนตั้งครรภ์ การประเมินสุขภาพ การคัดกรองโรคเรื้อรังและโรคทางพันธุกรรม การส่งเสริมโภชนาการ การเสริมกรดโฟลิก ตลอดจนการเตรียมความพร้อมด้านจิตใจและสิ่งแวดล้อมก่อนตั้งครรภ์

ครอบคลุมการให้คำแนะนำเกี่ยวกับการนับวันไข่ตก การจัดสรรเวลาที่เหมาะสมสำหรับการมีบุตร และเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ เช่น การทำเด็กหลอดแก้ว (IVF) ตามความจำเป็น ทั้งยังเชื่อมโยงบริการตั้งแต่ชุมชนถึงโรงพยาบาล ช่วยให้คู่รักเข้าถึงการประเมินและคัดกรองความเสี่ยงได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น ลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อนระหว่างตั้งครรภ์ และลดการส่งต่อผู้ป่วยที่มีภาวะรุนแรงไปยังโรงพยาบาลขนาดใหญ่

ตั้งเป้า 4 ผลลัพธ์สำคัญ ลดเสี่ยงแม่และเด็ก

นายแพทย์ธิติ กล่าวว่า กรมอนามัยกำหนดเป้าหมายการขับเคลื่อน PCC Connect จำนวน 4 ด้าน ได้แก่

• เพิ่มจำนวนคู่รักเข้าสู่ระบบเตรียมความพร้อมก่อนตั้งครรภ์ โดยเริ่มดำเนินการในพื้นที่นำร่อง 12 จังหวัด เพื่อขยายการเข้าถึงบริการสุขภาพก่อนมีบุตร
• ลดการคลอดก่อนกำหนด ลดความเสี่ยงภาวะหายใจลำบาก การติดเชื้อ สมองและอวัยวะพัฒนาไม่สมบูรณ์ ตลอดจนปัญหาพัฒนาการและการมองเห็นหรือการได้ยินในระยะยาว
• ลดทารกแรกเกิดน้ำหนักน้อยกว่า 2,500 กรัม เพื่อป้องกันภาวะอุณหภูมิกายต่ำ น้ำตาลในเลือดต่ำ และความเสี่ยงต่อการเจริญเติบโต
• ลดความพิการแต่กำเนิด ด้วยการส่งเสริมการรับวิตามินกรดโฟลิก ให้คำปรึกษา ตรวจคัดกรองตามเกณฑ์ และส่งต่อเพื่อตรวจพิเศษตามความจำเป็น

การดำเนินงานดังกล่าวมุ่งให้คู่รักได้รับการดูแลตั้งแต่ก่อนตั้งครรภ์ ช่วยลดความเสี่ยงต่อแม่และเด็ก พร้อมเพิ่มโอกาสให้เด็กเกิดใหม่มีสุขภาพแข็งแรง

"หากแนวโน้มการเกิดต่ำดำเนินต่อไปอีก 15–20 ปี ประชากรไทยอาจลดลงเหลือเพียงครึ่งหนึ่งของปัจจุบัน ขณะที่โครงสร้างประชากรเปลี่ยนเป็นปิรามิดหัวคว่ำ มีผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น แต่เด็กและวัยทำงานลดลงต่อเนื่อง สถานการณ์ดังกล่าวคล้ายกับประเทศพัฒนาแล้ว เช่น ญี่ปุ่นและสิงคโปร์ ซึ่งต้องปรับแนวทางขยายอายุการทำงานและอายุเกษียณ เพื่อรักษากำลังแรงงานในระบบเศรษฐกิจ"

ขณะเดียวกัน ผู้สูงอายุมีความเสื่อมทางร่างกายและโรคเจ็บป่วยเพิ่มขึ้น ส่งผลให้ภาครัฐต้องใช้งบประมาณดูแลสุขภาพสูงขึ้น สวนทางกับจำนวนประชากรวัยทำงานและผู้หารายได้เลี้ยงครอบครัวที่ลดลง

เด็กเกิดใหม่ในไทย นับรวมกับเด็กเกิดใหม่จากชาวต่างชาติ

ขณะเดียวกัน จำนวนเด็กเกิดใหม่ที่รายงานยังรวมเด็กต่างด้าวที่เกิดบนแผ่นดินไทย ซึ่งได้รับสิทธิตามหลักสากลเกี่ยวกับสัญชาติจากการเกิดตามเงื่อนไขที่เกี่ยวข้อง ส่งผลให้จำนวนเด็กเกิดใหม่ที่เป็นสัญชาติไทยจริงมีน้อยกว่าตัวเลขการเกิดทั้งหมด

ดังนั้น การลดลงของ TFR จึงไม่ใช่เพียงปัญหาด้านสุขภาพแม่และเด็ก แต่ยังเกี่ยวข้องกับโครงสร้างประชากร กำลังแรงงาน และความสามารถในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทยในระยะยาว

คนรุ่นใหม่กังวลภาระเลี้ยงลูก สุขภาพและค่าใช้จ่าย

สำหรับปัจจัยสำคัญที่ทำให้คนรุ่นใหม่ตัดสินใจมีบุตรน้อยลง มาจากกรอบความคิดและความกังวลต่อภาระการเลี้ยงดู โดยมองว่าการมีลูก 1 คนต้องใช้ทั้งเงิน เวลา และความทุ่มเทอย่างมาก จากเดิมที่ครอบครัวอาจดูแลลูกหลายคน ปัจจุบันการเลี้ยงเด็กให้มีคุณภาพต้องใช้ทรัพยากรสูงขึ้น

ยังมีข้อจำกัดด้านการลาคลอด รายได้ระหว่างลา และเวลาที่ต้องใช้ดูแลบุตร ล้วนเป็นปัจจัยที่ทำให้คู่รักลังเลต่อการมีลูก ขณะที่ความเครียด การพักผ่อนไม่เพียงพอ และการขาดการออกกำลังกาย ยังส่งผลต่อสุขภาพกายและสุขภาพจิต รวมถึงความพร้อมในการตั้งครรภ์

หญิงตั้งครรภ์ยุคใหม่ต้องเผชิญข้อจำกัดด้านเวลาในการดูแลตัวเอง ความเสี่ยงต่อการแท้งและคลอดก่อนกำหนด ตลอดจนค่าใช้จ่ายหลังเด็กเกิด ซึ่งเป็นภาระต่อเนื่องของครอบครัว

ดังนั้น การแก้ปัญหาเด็กเกิดน้อยจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือหลายภาคส่วน โดยกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) เป็นหน่วยงานหลักด้านสวัสดิการ ร่วมกับกระทรวงมหาดไทย สำนักงานประกันสังคม และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง รวมถึงประธานสภาผู้แทนราษฎร

ทั้งยังต้องมีมาตรการให้ความสำคัญกับสิทธิการลาเพื่อดูแลบุตรของประกันสังคม และการจัดตั้งสถานเลี้ยงเด็กกลางวัน (Daycare) หรือศูนย์พัฒนาเด็กเล็กในสถานที่ทำงาน เพื่อให้แม่สามารถนำบุตรมาฝากเลี้ยง มีผู้ดูแลพัฒนาการเด็ก และลงมาป้อนอาหารหรือให้นมบุตรในช่วงพักได้

อีกแนวทางคือโครงการส่งนมแม่ผ่านระบบควบคุมอุณหภูมิ (Cold Chain) รองรับกรณีแม่และลูกอยู่ต่างพื้นที่ เช่น แม่ทำงานในกรุงเทพฯ แต่ลูกอยู่ขอนแก่น สามารถปั๊มนมและจัดส่งผ่านระบบควบคุมความเย็นเพื่อให้ลูกได้รับนมแม่อย่างต่อเนื่อง

ยกระดับคัดกรองธาลัสซีเมีย ดาวน์ซินโดรม และภาวะโลหิตจาง

ยังมีเรื่องของการเตรียมความพร้อมก่อนตั้งครรภ์ให้ความสำคัญกับการคัดกรองโรคทางพันธุกรรม โดยเฉพาะธาลัสซีเมีย ซึ่งเป็นการตรวจพื้นฐานที่สำคัญ หากพ่อและแม่เป็นพาหะทั้งคู่ ลูกมีความเสี่ยง 1 ใน 4 หรือร้อยละ 25 ที่จะเป็นโรคธาลัสซีเมียชนิดรุนแรงหรือเสียชีวิตในครรภ์

สำหรับการคัดกรองกลุ่มอาการดาวน์ (Down Syndrome) จะให้คำปรึกษาและตรวจคัดกรองในหญิงตั้งครรภ์ที่มีอายุมากตามเกณฑ์ที่กำหนด

ด้านโภชนาการ กรมอนามัยส่งเสริมการรับประทานอาหารที่เหมาะสมและการเสริมธาตุเหล็กทั้งยาเม็ดหรือยาน้ำ เพื่อป้องกันภาวะโลหิตจางในหญิงตั้งครรภ์ โดยเฉพาะพื้นที่ภาคใต้ เขตสุขภาพที่ 11 และ 12 ซึ่งยังพบความเข้าใจผิดว่าการรับประทานยาธาตุเหล็กจะทำให้ทารกตัวโตและคลอดยาก การแก้ไขความเข้าใจดังกล่าวต้องอาศัยการสื่อสารผ่านผู้นำชุมชนและผู้นำศาสนา เพื่อสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องและเพิ่มความมั่นใจในการเข้าถึงบริการสุขภาพ

เปิดบริการนำร่อง 12 จังหวัด เชื่อมเครือข่ายทั่วประเทศ

กรมอนามัยได้จัดแพ็กเกจอบรมและเตรียมเปิดบริการ PCC Connect ใน 12 จังหวัด โดยกำหนดจังหวัดนำร่องเขตสุขภาพละ 1 จังหวัด ได้แก่

เขตสุขภาพที่ 1 เชียงราย

เขตสุขภาพที่ 2 สุโขทัย

เขตสุขภาพที่ 3 กำแพงเพชร

เขตสุขภาพที่ 4 นครนายก

เขตสุขภาพที่ 5 สมุทรสงคราม

เขตสุขภาพที่ 6 จันทบุรี

เขตสุขภาพที่ 7 กาฬสินธุ์

เขตสุขภาพที่ 8 บึงกาฬ

เขตสุขภาพที่ 9 บุรีรัมย์

เขตสุขภาพที่ 10 ยโสธร

เขตสุขภาพที่ 11 นครศรีธรรมราช

เขตสุขภาพที่ 12 พัทลุง/พื้นที่ภาคใต้

สำหรับจังหวัดสมุทรสงคราม เลือกเป็นพื้นที่นำร่องเนื่องจากเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุเป็นแห่งแรก ๆ ของประเทศ สอดคล้องกับเป้าหมายการขับเคลื่อนระบบบริการเตรียมความพร้อมก่อนตั้งครรภ์และการดูแลประชากรในพื้นที่

โดยการพัฒนาระบบ PCC Connect จะมุ่งเชื่อมข้อมูลสุขภาพส่วนบุคคล (Personal Health Record: PHR) ระหว่างชุมชน รพ.สต. และโรงพยาบาลปลายทางที่จะทำการคลอด ช่วยให้แพทย์เข้าถึงประวัติการตรวจรักษาย้อนหลัง ลดการเจาะเลือดและตรวจซ้ำซ้อนที่ไม่จำเป็น

ในระยะยาว สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กหรือสมุดชมพูจะเปลี่ยนสู่รูปแบบแอปพลิเคชันทั้งหมด แต่ปัจจุบันยังจำเป็นต้องใช้ระบบผสมผสาน (Hybrid) ทั้งเอกสารและดิจิทัล เนื่องจากบุคลากร อสม. และประชาชนบางพื้นที่ยังไม่ถนัดการใช้งานสมาร์ทโฟน

แนวทางการพัฒนาระบบดิจิทัลของภาครัฐเน้นการเชื่อมโยงข้อมูลเข้ากับแอปพลิเคชันหลัก เช่น หมอพร้อม หรือ PAL App แทนการสร้างแอปพลิเคชันกระจัดกระจาย พร้อมนำเทคโนโลยี AI มาช่วยอำนวยความสะดวกในการค้นหารายการและบริการ

ด้าน Data Privacy ระบบใช้มาตรฐานความปลอดภัยระดับสากลและการยืนยันตัวตน 2 ชั้น เช่น การใช้บัตรประชาชนร่วมกับ OTP โดยกรมอนามัยยอมรับว่าไม่มีระบบใดปลอดภัย 100% พร้อมยกตัวอย่างกรณีข้อมูลขององค์กรระดับโลกอย่าง NASA ถูกแฮก แต่ระบบของกระทรวงสาธารณสุขยังดำเนินการภายใต้การกำกับดูแลตามกฎหมายอย่างเป็นระบบ

ดัน TFR 1.5–2.0 ใช้เวลา 5–10 ปีเห็นผล

อย่างไรก็ตาม เป้าหมายระยะยาวของการขับเคลื่อน PCC Connect คือเพิ่มอัตราการเจริญพันธุ์รวมของไทยจากระดับประมาณ 0.9 ขึ้นไปสู่ 1.5–2.0 เพื่อเพิ่มโอกาสให้จำนวนการเกิดมากกว่าการเสียชีวิต

"แต่การเพิ่มอัตราประชากรต้องใช้เวลาประมาณ 5–10 ปีจึงจะเห็นผลชัดเจน ขณะที่ช่วง 1–2 ปีแรกจะประเมินผลจากตัวชี้วัดเชิงกระบวนการ (Process Indicators) เช่น จำนวนผู้เข้าใช้งานแอปพลิเคชัน PCC Connect จำนวนคู่รักที่เข้ารับคำปรึกษาก่อนตั้งครรภ์ การลดอัตราการคลอดก่อนกำหนด และการตรวจพบภาวะผิดปกติตั้งแต่ระยะแรก"

นายแพทย์ธิติ กล่าวว่า รัฐบาลต้องจัดสรรทรัพยากรสำหรับภารกิจหลายด้าน และใช้งบประมาณเป็นจำนวนมาก ดังนั้น กรมอนามัยจึงให้ความสำคัญกับมาตรการที่ใช้งบประมาณไม่สูง ควบคู่กับการปรับกรอบคิดของประชาชนให้เห็นความสำคัญของการมีบุตรต่ออนาคตประเทศ

เพราะวิกฤตเด็กเกิดน้อยเป็นโจทย์ที่ต้องแก้ไขทั้งระบบ ตั้งแต่การสร้างความพร้อมด้านสุขภาพก่อนตั้งครรภ์ การลดความเสี่ยงแม่และเด็ก การเพิ่มสวัสดิการครอบครัว ไปจนถึงการพัฒนาระบบบริการและข้อมูลสุขภาพ เพื่อให้ทุกการเกิดมีคุณภาพและรองรับการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากรไทยในอนาคต