เปิดโจทย์สัมปทานปิโตรเลียมหมดอายุ จุฬาฯ เตือนรัฐช้าเสี่ยงกำลังผลิตสะดุด

รองศาสตราจารย์ ดร.จิรวัฒน์ ชีวรุ่งโรจน์ หัวหน้าภาควิชาวิศวกรรมเหมืองแร่และปิโตรเลียม คณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เปิดเผยถึงการบริหารจัดการแหล่งปิโตรเลียมที่กำลังทยอยสิ้นสุดอายุสัมปทานว่า ประเด็นสำคัญในมิติวิศวกรรมไม่ได้อยู่เพียงว่าจะเลือกผู้ประกอบการรายเดิม หรือผู้ประกอบการรายใหม่แต่ต้องพิจารณาว่าจะบริหารช่วงเปลี่ยนผ่านอย่างไร เพื่อรักษาความต่อเนื่องของการผลิตและไม่ทำให้ศักยภาพของแหล่งลดลง

ในทางเทคนิค การผลิตปิโตรเลียมเป็นกระบวนการต่อเนื่อง ทั้งการลงทุน การขุดเจาะ และการรักษาระดับการผลิต หากผู้ประกอบการไม่ทราบล่วงหน้าว่าจะสามารถดำเนินการต่อหรือไม่ ย่อมมีผลต่อการตัดสินใจลงทุนในช่วงปลายอายุสัมปทาน 

แต่หากรัฐตัดสินใจล่วงหน้าเพียงพอ และผู้ประกอบการเดิมประสงค์จะดำเนินการต่อ ก็สามารถวางแผนลงทุนเพื่อให้การผลิตดำเนินต่อได้โดยไม่หยุดชะงักหรือทำให้อัตราการผลิตลดลงอย่างมีนัยสำคัญ

ห่วงเกิดช่วง Overlap

หากรัฐเลือกเปลี่ยนผู้ดำเนินการจากรายเดิมเป็นรายใหม่ จะเกิดช่วง Overlap ซึ่งเป็นความท้าทายสำคัญ เพราะผู้ประกอบการเดิมยังต้องการผลิตอย่างเต็มศักยภาพจนถึงวันสุดท้ายของสิทธิ ขณะที่รายใหม่จำเป็นต้องเข้ามาเตรียมความพร้อมก่อนเริ่มดำเนินการจริง จึงไม่ใช่ลักษณะคนเก่าออกวันนี้ คนใหม่เข้าพรุ่งนี้แล้วผลิตต่อได้ทันที

ความซับซ้อนของช่วง Overlap ยังครอบคลุมถึงการพิจารณาว่าโครงสร้างพื้นฐานหรืออุปกรณ์ใดจะส่งมอบให้รายใหม่ใช้ต่อ ส่วนใดต้องรื้อถอน รวมถึงโครงสร้างบางรายการ เช่น ระบบท่อ ที่อาจมีการใช้งานร่วมกัน ขณะที่รายใหม่ก็ไม่สามารถรอจนถึงวันสิ้นสุดสัมปทานแล้วจึงเริ่มศึกษาทุกอย่าง เพราะต้องเตรียมความพร้อมก่อนเริ่มผลิตจริง

อีกปัจจัยที่ทำให้เกิดความเสี่ยงต่อ Operational Gap คือ องค์ความรู้ของแหล่งปิโตรเลียม ผู้ประกอบการที่ทำงานกับแหล่งหนึ่งเป็นเวลา 10, 20 หรือ 30 ปี มีทั้งข้อมูลและประสบการณ์สะสม ขณะที่รายใหม่ต้องศึกษาข้อมูลทางธรณีวิทยา ประวัติหลุม ข้อมูลการผลิต และพฤติกรรมของแหล่ง แม้ข้อมูลพื้นฐานสามารถส่งมอบได้ แต่การตีความข้อมูลบางส่วนเกิดจากประสบการณ์ที่สะสมจากการทำงานกับแหล่งนั้นอย่างต่อเนื่อง

ประเด็นดังกล่าวยิ่งมีความสำคัญกับแหล่งปิโตรเลียมปลายอายุ ซึ่งบางพื้นที่ไม่ได้อยู่ในขั้นปฐมภูมิหรือ Primary Recovery ซึ่งมีปิโตรเลียมจำนวนมาก อีกต่อไป แต่อาจเข้าสู่ทุติยภูมิ หรือ Secondary Recovery ที่ต้องใช้เทคนิคเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต เช่น การอัดน้ำเพื่อช่วยผลักน้ำมันเข้าสู่หลุมผลิต รายใหม่จึงต้องทำความเข้าใจพฤติกรรมของแต่ละหลุมและชั้นหิน รวมถึงผลจากการดำเนินงานที่ผ่านมา ซึ่งต้องใช้บุคลากร เวลา และประสบการณ์ในการวิเคราะห์

นอกจากนี้ ความเสี่ยงไม่ได้เริ่มเฉพาะวันที่สัมปทานสิ้นสุด เพราะความไม่แน่นอนเกี่ยวกับอนาคตของแหล่งส่งผลต่อการตัดสินใจลงทุนได้ตั้งแต่ก่อนวันหมดอายุ สำหรับแหล่งน้ำมัน หากผู้ประกอบการรู้ว่าจะไม่ดำเนินการต่อและลดการลงทุน เช่น การอัดน้ำเพื่อรักษาแรงดัน สมรรถนะการผลิตอาจลดลง และรายใหม่อาจต้องใช้เวลาและเงินลงทุนเพื่อพยายามนำการผลิตกลับขึ้นมา ซึ่งบางกรณีอาจไม่สามารถกลับสู่สภาพเดิมได้โดยง่าย ส่วนแหล่งก๊าซธรรมชาติก็ต้องลงทุนติดตั้งแพลตฟอร์มและขุดเจาะหลุมเพิ่มเติมเพื่อทดแทนกำลังผลิตที่ลดลง

ดังนั้น Operational Gap จึงไม่ควรถูกมองเพียงว่าเป็นช่วงเวลาที่ไม่มีใครผลิตปิโตรเลียม แต่รวมถึงความเสี่ยงที่การลงทุนไม่ต่อเนื่องจนกำลังผลิตลดลง ทั้งก่อน ระหว่าง หรือหลังการเปลี่ยนผ่าน

เมื่อถามว่าแหล่งที่กำลังหมดอายุควรให้ผู้ประกอบการรายเดิมดำเนินการต่อหรือไม่ มองว่าควรพิจารณาผู้ประกอบการเดิมก่อน โดยสอบถามว่ายังต้องการและมีความพร้อมลงทุนต่อหรือไม่ เนื่องจากแหล่งปลายอายุมีความซับซ้อนและต้นทุนสูงขึ้น ผู้ประกอบการบางรายอาจเห็นว่าการนำเงินไปลงทุนในพื้นที่อื่นให้ผลตอบแทนสูงกว่าและตัดสินใจไม่ดำเนินการต่อ

แนะสร้างความชัดเจนล่วงหน้า

แต่หากผู้ประกอบการเดิมต้องการดำเนินการต่อ การให้ความชัดเจนล่วงหน้าจะช่วยให้สามารถวางแผนลงทุนเพื่อรักษาความต่อเนื่องของการผลิต ทั้งนี้ ไม่ได้หมายความว่ารัฐต้องต่อสิทธิให้รายเดิมโดยไม่มีเงื่อนไข เพราะสามารถกำหนดเงื่อนไขเพื่อสร้างประโยชน์แก่ประเทศ ทั้งการลงทุนเพิ่มเติม ผลตอบแทนพิเศษที่ผูกกับปริมาณการผลิต การจ้างงาน หรือประโยชน์ต่อชุมชน

ในทางกลับกัน หากผู้ประกอบการเดิมไม่ประสงค์ดำเนินการต่อ หรือรัฐเลือกผู้ประกอบการรายใหม่ สิ่งสำคัญคือต้องตัดสินใจและเริ่มกระบวนการล่วงหน้า เพราะแหล่งที่ผลิตมานานมีข้อมูลจำนวนมาก รายใหม่ต้องใช้เวลาทำความเข้าใจทั้งข้อมูลดิบ การตีความข้อมูล และประวัติการบริหารแหล่ง ก่อนวางแผนการลงทุนและการผลิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่การตัดสินว่าเจ้าเก่าดีกว่าเจ้าใหม่ แต่คือการไม่ปล่อยให้การตัดสินใจเกิดขึ้นใกล้วันสิ้นสุดสิทธิจนไม่มีเวลาเหลือสำหรับทั้งสองทางเลือก 

โจทย์สำคัญของภาครัฐจึงไม่ใช่เพียงจะเลือกใครแต่คือ จะตัดสินใจเมื่อใด และจะออกแบบการเปลี่ยนผ่านอย่างไร เพื่อไม่ให้การสิ้นสุดอายุสัมปทานกลายเป็น Operational Gap ที่กระทบต่อความต่อเนื่องของการผลิตและความมั่นคงทางพลังงานของประเทศ