ถอดรหัสวิกฤตน้ำมันหน้าปั๊ม สต๊อกถังจำกัด-ขนส่งตึง ทำดีเซลหมดชั่วคราว

ราคาน้ำมันที่ปรับตัวเพิ่มสูงขึ้น จากผลกระทบของสงครามตะวันออกลาง ส่งผลทำให้ประชาชนแตกตื่น แห่เติมน้ำมันจนทำให้สถานีบริการ หรือปั๊มน้ำมันไม่มีจำหน่ายในช่วงหลายวันที่ผ่านมาจนเกิดภาวะขาดแคลนของปั๊มน้ำมันหลายแห่ง

จากปัญหาดังกล่าวที่เกิดขึ้นนั้น ถือว่าสวนทางกับคำยืนยันของรัฐบาลที่พยายามสื่อสารตลอดเวลาว่า “น้ำมันในประเทศไทยมีเพียงพอ ไม่ขาดแคลน” 

ทั้งนี้ จากการตรวจสอบของ “ฐานเศรษฐกิจ” เกี่ยวกับปัญหาการขาดแคลนน้ำมันจำหน่ายที่ปั๊มพบว่า 

จากเอกสารชี้แจงความสามารถของสถานีบริการน้ำมันและข้อจำกัดของการขนส่ง มีการอธิบายข้อจำกัดของสถานีบริการน้ำมัน และเหตุผลที่บางสถานีบริการของ OR อาจเกิดภาวะน้ำมันหมดชั่วคราว แม้ว่าปริมาณน้ำมันในระบบโดยรวมยังเพียงพอ 

ข้อจำกัดหลักของระบบมี 3 ด้าน ได้แก่

ความจุถังเก็บของสถานีบริการ

ความจุถังเก็บของสถานีบริการ (Station Storage Capacity) สถานีบริการน้ำมัน OR มีผลิตภัณฑ์จำหน่ายได้สูงสุด 8 ประเภท โดยแต่ละสถานีจะจำหน่ายประมาณ 4–8 ชนิด ขึ้นอยู่กับขนาดและทำเลของสถานีบริการ ถังเก็บน้ำมันใต้ดินของสถานีบริการมีความจุรวมประมาณ 100,000 – 150,000 ลิตร (เฉลี่ย ~120,000 ลิตร)

โดยประมาณ 60% ของความจุถังใช้เก็บน้ำมันดีเซล ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์ที่มี turnover สูงสุด ดังนั้นปริมาณดีเซลเฉลี่ยที่เก็บในสถานีบริการอยู่ที่ประมาณ 64,800 – 72,000 ลิตร

อย่างไรก็ตาม ในการปฏิบัติการจริง สถานีบริการต้องเผื่อ Dead Stock ประมาณ 10% ของความจุถัง เพื่อป้องกันไม่ให้ระบบสูบน้ำมันดูดตะกอนหรือสิ่งปนเปื้อนที่ก้นถังเข้าสู่เครื่องยนต์ของลูกค้า ดังนั้น ปริมาณน้ำมันที่สามารถจำหน่ายได้จริงจึงต่ำกว่าความจุถังทั้งหมด

ความผันผวนของความต้องการใช้น้ำมัน

อัตราการขายของสถานีบริการ (Station Throughput) ข้อมูลเฉลี่ยของสถานีบริการ OR พบว่า

• ยอดขายรวมเฉลี่ยประมาณ 13,000 ลิตร/วัน
• เป็นดีเซลประมาณ 7,800 ลิตร/วัน

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขดังกล่าวเป็น ค่าเฉลี่ยของทั้งเครือข่ายสถานีบริการ OR ทั้งหมด ประมาณ 2,400 สถานี โดยในทางปฏิบัติยอดขายของแต่ละสถานีแตกต่างกันมาก ขึ้นอยู่กับทำเลที่ตั้ง ,ปริมาณการจราจร และลักษณะของลูกค้าในพื้นที่

ในช่วง Peak Demand เช่น ช่วงเทศกาลหรือ panic buying ยอดขายดีเซลของบางสถานีสามารถเพิ่มขึ้นได้ถึงประมาณ 23,400 ลิตร/วัน (ประมาณ 2–3 เท่าของระดับปกติ) เมื่อความต้องการเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว สถานีบริการจึงต้องใช้สต็อกน้ำมันที่มีอยู่ต่อเนื่อง ทำให้ระดับน้ำมันในถังลดลงเร็วกว่าปกติ

ข้อจำกัดของระบบขนส่ง

ระบบขนส่งและข้อจำกัดด้านการขนส่ง (Logistics Constraints) การเติมน้ำมันให้สถานีบริการต้องพึ่งพารถบรรทุกน้ำมันจากคลังน้ำมัน รถขนส่งมาตรฐานมีขนาด 16,000 – 40,000 ลิตรต่อคัน และถูกออกแบบให้แบ่งเป็น 5 compartments (5 ช่อง) สำหรับขนส่งน้ำมันหลายชนิดในเที่ยวเดียว

ดังนั้น ในทางปฏิบัติ รถขนส่ง จึงไม่สามารถบรรทุกน้ำมันดีเซลเพียงชนิดเดียวเต็มคันได้ เนื่องจากต้องจัดสรรพื้นที่สำหรับผลิตภัณฑ์อื่นด้วย ระบบขนส่งมีรอบการเติมสถานีบริการประมาณ 1–3 วันต่อรอบ โดยมีปริมาณการจัดส่งเฉลี่ยประมาณ 13,000 ลิตรต่อวันต่อสถานี

อย่างไรก็ตาม ยังมีข้อจำกัดในการเพิ่มรอบการขนส่งในช่วงวิกฤต แม้จะพยายามเพิ่มรอบการขนส่งในช่วงที่ความต้องการสูงขึ้น แต่การเพิ่มรอบรถมีข้อจำกัดด้านทรัพยากร เช่น จำนวนรถขนส่งที่มีจำกัด จำนวนพนักงานขับรถ กฎหมายความปลอดภัยที่จำกัดชั่วโมงการทำงานของคนขับรถ (ไม่เกินประมาณ 10 ชั่วโมงต่อวัน)

ข้อจำกัดดังกล่าวทำให้ไม่สามารถเพิ่มปริมาณการขนส่งได้ทันทีเมื่อความต้องการน้ำมันเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

จากข้อจำกัดของความจุถังเก็บของสถานีบริการ, ความต้องการใช้น้ำมันที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในบางช่วงเวลา และ ข้อจำกัดของการขนส่ง จึงอาจทำให้บางสถานีบริการเกิดภาวะ น้ำมันหมดชั่วคราว แม้ว่าปริมาณน้ำมันในระบบโดยรวมยังเพียงพอก็ตาม กล่าวอีกนัยหนึ่ง ปัญหาที่เกิดขึ้นส่วนใหญ่เป็น ข้อจำกัดของระบบการกระจายสินค้า (distribution constraint) มากกว่าการขาดแคลนน้ำมันในระดับประเทศ