
เจาะผังเมือง EEC เติม Central City เชื่อม 5 Satellite Town สู่มหานครเศรษฐกิจ
ดร.พนิต ชี้ EEC City คือจิ๊กซอว์สำคัญเติม Central City ที่ขาดหายจาก Eastern Seaboard วางโครงสร้างเมืองใหม่เชื่อม Satellite Town ใช้ Innovation เพิ่มมูลค่าเศรษฐกิจเดิม
KEY
POINTS
- การพัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออกในอดีตขาดเมืองศูนย์กลาง (Central City) ด้านเศรษฐกิจ การเงิน และบริการ ทำให้ต้องพึ่งพากรุงเทพฯ
- แนวคิดผังเมือง EEC จึงเสนอให้สร้าง "Central City" เพื่อทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางเชื่อมโยงเมืองบริวารเฉพาะทาง (Satellite Town) ต่างๆ เช่น เมืองการบิน นวัตกรรม และดิจิทัล
- ตำแหน่งของ Central City ถูกเสนอให้อยู่ในพื้นที่ตอนในของ EEC เพื่อเชื่อมโยงเมืองต่างๆ ตามแนวชายฝั่งและเปิดพื้นที่การพัฒนาใหม่ พร้อมเชื่อมต่อกับระเบียงเศรษฐกิจระดับภูมิภาค
- โมเดลการพัฒนานี้มุ่งสร้างสมดุลระหว่างแหล่งงานและที่อยู่อาศัย (Jobs and Housing Balance) เพื่อให้ประชาชนสามารถทำงานและใช้ชีวิตใกล้บ้าน ลดการเดินทางข้ามเมืองที่ไม่จำเป็น
การพัฒนาเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ไม่ได้มีเป้าหมายเพียงการสร้างโครงสร้างพื้นฐานเพื่อรองรับอุตสาหกรรมและการลงทุน แต่ยังต้องเติมเต็มองค์ประกอบด้านการพัฒนาเมือง เพื่อสร้างศูนย์กลางเศรษฐกิจแห่งใหม่ที่เชื่อมโยงเมืองต่าง ๆ ในพื้นที่เข้าด้วยกัน หลังการพัฒนา Eastern Seaboard ตั้งแต่ปี 2521 เป็นต้นมา ทำให้เกิดเมืองเฉพาะทางและเมืองอุตสาหกรรมจำนวนมาก แต่ยังขาดเมืองศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ การเงิน และบริการที่รองรับการเติบโตของภูมิภาคอย่างครบวงจร
EEC City เติมจิ๊กซอว์ Central City ปิดช่องว่างพัฒนาเมืองภาคตะวันออก
รศ.ดร.พนิต ภู่จินดา อาจารย์ประจําภาควิชาการวางแผนภาคและเมืองคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณม์หาวิทยาลัย กล่าวถึงแนวคิดการพัฒนา EEC City ในงาน Exclusive Roundtable EEC Never Stops: Driving the Future of Smart & Green Cities ขับเคลื่อนเมืองใหม่ น่าอยู่ อัจฉริยะ ระบุว่า การวางผังเมืองต้องมองให้เห็นบทบาทของประเทศไทยในฐานะจุดเชื่อมโยงเศรษฐกิจระหว่างภูมิภาค
โดยทวีปเอเชียมีแนวการพัฒนาทอดตัวจากตะวันออกไปตะวันตก และแบ่งออกเป็นพื้นที่สำคัญที่ทำหน้าที่เป็น Gateway เชื่อมต่อกับภูมิภาคอื่น ตั้งแต่ตะวันออกกลาง อินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไปจนถึงจีน ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้
ขณะที่ประเทศไทยมีศักยภาพเป็นศูนย์กลางเชื่อมโยงเศรษฐกิจในหลายทิศทาง โดยกรุงเทพฯ และปริมณฑลเป็น Gateway ของประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ภาคเหนือเชื่อมโยงกลุ่มประเทศอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง (GMS) ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเชื่อมต่อกลุ่มประเทศอินโดจีน ภาคใต้เชื่อมโยงกลุ่มประเทศ IMT-GT ส่วนท่าเรือระนองเป็น Gateway เชื่อมต่อกลุ่มประเทศ BIMSTEC ในภูมิภาคอ่าวเบงกอล
พื้นที่ EEC จึงมีบทบาทสำคัญในการเป็นประตูเชื่อมโยงทวีปเอเชียไปยังออสเตรเลีย ซึ่งสะท้อนผ่านฐานการผลิตรถยนต์ของไทยที่ส่งออกไปยังตลาดออสเตรเลีย นอกจากนี้ ยังมีความสำคัญต่อโครงข่ายคมนาคมและการค้าในระดับภูมิภาค โดยเฉพาะแนวคิด Belt and Road Initiative (BRI) หรือเส้นทางสายไหมใหม่ ที่เชื่อมโยงจีนกับภูมิภาคต่าง ๆ ซึ่งมีแนวเส้นทางผ่านประเทศลาว ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย เชื่อมต่อทางหลวงหมายเลข 304 และถนนหมายเลข 331 ผ่านพื้นที่ EEC ไปยังสนามบินอู่ตะเภา
ขณะเดียวกัน พื้นที่ EEC ยังเป็นจุดเชื่อมต่อของแนวระเบียงเศรษฐกิจสำคัญในอาเซียน ได้แก่ Southern Economic Corridor ซึ่งเชื่อมโยงจากท่าเรือทวาย ผ่านบ้านพุน้ำร้อน จังหวัดกาญจนบุรี เข้าสู่กรุงเทพฯ และต่อเนื่องไปยังจังหวัดตราด รวมถึง Central Economic Corridor ซึ่งเชื่อมโยงกับแนวเส้นทาง BRI โดยจีนให้ความสำคัญกับการศึกษาเส้นทางดังกล่าวอย่างต่อเนื่อง และมีคณะทำงานศึกษาที่ Southeast University ดำเนินงานมาประมาณ 5 ปี
ชี้จุดอ่อน Eastern Seaboard ขาดเมืองศูนย์กลางเศรษฐกิจ
ดร.พนิต กล่าวว่า หากพิจารณารูปแบบการพัฒนามหานครในต่างประเทศ ไม่ว่าจะเป็นนิวยอร์กและนิวเจอร์ซีย์ หรือลอนดอนและเมืองโดยรอบ จะพบว่าการพัฒนามักประกอบด้วยเมืองศูนย์กลาง (Central City) และเมืองบริวาร (Satellite Town) ที่มีบทบาทแตกต่างกัน ทั้งเมืองอุตสาหกรรม เมืองที่อยู่อาศัย เมืองการศึกษา และเมืองบริการ โดยแต่ละเมืองทำหน้าที่สนับสนุนซึ่งกันและกัน
อย่างไรก็ตาม การพัฒนาพื้นที่ Eastern Seaboard ของไทยตั้งแต่ปี 2521 กลับมีลักษณะตรงกันข้าม กล่าวคือ เกิดเมืองบริวารและเมืองเฉพาะทางขึ้นจำนวนมาก แต่ไม่ได้สร้างเมืองศูนย์กลางที่ทำหน้าที่รองรับกิจกรรมทางเศรษฐกิจของภูมิภาคอย่างครบวงจร
โดยโครงสร้างเมืองเดิมมีลักษณะการพัฒนาตามแนวชายฝั่งอ่าวไทยเป็นรูปตัว L ครอบคลุมพื้นที่ชลบุรี ศรีราชา พัทยา และมาบตาพุด ซึ่งแต่ละพื้นที่มีบทบาทเฉพาะตัว เช่น พัทยาเป็นเมืองท่องเที่ยว ขณะที่มาบตาพุดเป็นฐานอุตสาหกรรม รวมถึงเมืองอื่น ๆ ที่รองรับกิจกรรมทางเศรษฐกิจเฉพาะด้าน
แต่สิ่งที่ขาดหายไปคือ Central City ซึ่งเป็นศูนย์กลางด้านเศรษฐกิจ การเงิน ธุรกิจ และบริการของภูมิภาค ส่งผลให้พื้นที่ Eastern Seaboard แม้จะมีฐานอุตสาหกรรมและเมืองเศรษฐกิจหลายแห่ง แต่ยังต้องพึ่งพากรุงเทพฯ ในการเข้าถึงบริการและกิจกรรมทางเศรษฐกิจระดับสูง
ดังนั้น บทบาทของ EEC City จึงเป็นการเติมเต็มองค์ประกอบดังกล่าว เพื่อให้โครงสร้างการพัฒนาเมืองมีทั้ง Central City และ Satellite Town อย่างสมบูรณ์ ไม่ใช่การสร้างเมืองใหม่ขึ้นมาโดยไม่มีความเชื่อมโยงกับเมืองเดิม
“การพัฒนาพื้นที่ Eastern Seaboard ตั้งแต่ปี 2521 เป็นการพัฒนาที่กลับหัว เพราะเกิด Satellite Town ขึ้นจำนวนมาก แต่กลับไม่มี Central City ที่ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางเศรษฐกิจ การเงิน และบริการของภูมิภาค” ดร.พนิต กล่าว
สร้างโครงสร้างพื้นฐานใหม่ รับธุรกิจและวิถีชีวิตในอีก 20-30 ปี
ดร.พนิต ยังกล่าวเพิ่มเติมว่า การนำ Central City เข้าไปพัฒนาในเมืองเดิมสามารถทำได้เพียงบางส่วน เนื่องจากการสร้างศูนย์กลางเศรษฐกิจรูปแบบใหม่จำเป็นต้องมีโครงสร้างพื้นฐานที่รองรับทั้งรูปแบบธุรกิจและวิถีชีวิตที่เปลี่ยนแปลงไปในอนาคต
แม้เมืองเดิมจะสามารถปรับปรุงและยกระดับโครงสร้างพื้นฐานที่มีอยู่ได้ แต่ก็อาจไม่สามารถรองรับความต้องการได้อย่างครบถ้วน โดยเฉพาะในช่วง 20-30 ปีข้างหน้า ซึ่งรูปแบบธุรกิจและการใช้ชีวิตจะเปลี่ยนแปลงไปจากปัจจุบันอย่างมาก การพัฒนาจึงต้องมีโครงสร้างพื้นฐานชุดใหม่เข้ามาเสริม เพื่อรองรับการเปลี่ยนผ่านทางเศรษฐกิจและช่วยให้ประเทศไทยก้าวพ้นกับดักรายได้ปานกลาง
สำหรับพื้นที่ EEC ปัจจุบันมีการพัฒนาเมืองเฉพาะทางหรือ Satellite Town เพื่อรองรับกิจกรรมเศรษฐกิจหลายด้าน อาทิ EECA ซึ่งเป็นศูนย์กลางการบิน EECD ศูนย์กลางด้านดิจิทัล EECi ศูนย์กลางนวัตกรรม EECH ศูนย์กลางการแพทย์ รวมถึง ECMD และโครงสร้างพื้นฐานตามแนวรถไฟความเร็วสูง
อย่างไรก็ตาม เมืองเหล่านี้ยังต้องมีศูนย์กลางที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงองค์ประกอบทั้งหมดเข้าด้วยกัน โดยเฉพาะศูนย์กลางทางการเงินและการธนาคาร Business Center รวมถึงศูนย์กลางด้านการบริหารจัดการภาครัฐของ EEC เพื่อให้การพัฒนาพื้นที่มีความเป็นระบบและสามารถใช้ประโยชน์จากโครงสร้างพื้นฐานที่ลงทุนไปแล้วได้อย่างเต็มประสิทธิภาพ
ในมุมของการวางผังเมือง การกำหนดตำแหน่ง Central City ควรอยู่บริเวณพื้นที่ตอนในของ EEC ซึ่งยังมีศักยภาพในการพัฒนา และอยู่บนแนว Central Corridor ที่เชื่อมโยงกับเส้นทาง BRI แทนที่จะกระจุกตัวอยู่ตามแนวชายฝั่งเพียงอย่างเดียว เพราะจะช่วยเชื่อมโยงเมืองที่อยู่ตามแนวชายฝั่งรูปตัว L เข้าด้วยกัน พร้อมเปิดพื้นที่ตอนในให้รองรับการพัฒนาใหม่ในอนาคต
ชูโมเดล Central City เชื่อม Satellite Town สร้างสมดุลงานและที่อยู่อาศัย
ดร.พนิต กล่าวว่า การวางตำแหน่ง Central City ควรอยู่ในจุดที่สามารถเชื่อมโยงเมืองบริวารต่าง ๆ ได้อย่างทั่วถึง โดยมี EECA, EECD, EECi, EECH และเมืองเฉพาะทางอื่น ๆ ล้อมรอบ เพื่อให้แต่ละพื้นที่สามารถทำหน้าที่ตามความเชี่ยวชาญของตนเอง ขณะที่ศูนย์กลางเมืองจะรองรับกิจกรรมที่ทุกเมืองจำเป็นต้องใช้ร่วมกัน
หลักการสำคัญอีกประการคือ Jobs and Housing Balance หรือการสร้างสมดุลระหว่างตำแหน่งงานกับที่อยู่อาศัย โดยประชาชนควรสามารถทำงานและใช้ชีวิตประจำวันในพื้นที่ใกล้บ้านได้ ไม่จำเป็นต้องเดินทางไกลข้ามเมืองทุกวัน ขณะที่กิจกรรมบางประเภท เช่น การพบปะทางธุรกิจ การรับบริการเฉพาะทาง หรือการพักผ่อนในศูนย์กลางเมือง สามารถเดินทางเข้ามาใช้บริการได้ตามความจำเป็น
แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับการพัฒนาเมืองตามหลัก 15-Minute City ที่มุ่งให้ประชาชนเข้าถึงกิจกรรมพื้นฐานในชีวิตประจำวันได้ภายในระยะเวลาการเดินทางที่เหมาะสม โดย ดร.พนิต มองว่า นอกจาก Work, Life และ Play แล้ว ยังควรเพิ่ม Learn เข้ามาเป็นองค์ประกอบสำคัญ เพื่อให้เมืองเป็นพื้นที่สำหรับการเรียนรู้และพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ด้วย
เนื่องจากโลกธุรกิจและเทคโนโลยีเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ความรู้ที่เรียนในมหาวิทยาลัยอาจไม่สามารถนำมาใช้ได้ตลอดอายุการทำงาน จึงจำเป็นต้องมีรูปแบบการศึกษาที่เปิดโอกาสให้ประชาชนสามารถพัฒนาทักษะใหม่ได้อย่างต่อเนื่อง รวมถึงมีพื้นที่สำหรับกิจกรรมกีฬาและนันทนาการที่เป็นส่วนหนึ่งของเมือง ไม่ใช่สถานที่ที่แยกตัวออกไปโดยไม่มีความเชื่อมโยงกับการใช้ชีวิตประจำวัน
ทั้งนี้ แนวคิดการพัฒนาเมืองลักษณะดังกล่าวไม่ใช่เรื่องใหม่ โดยมีรากฐานจากแนวคิด Garden City หรืออุทยานนคร ซึ่งเกิดขึ้นตั้งแต่ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 และถูกนำมาประยุกต์ใช้ในการวางผังเมืองลอนดอนในปี 1944 ก่อนจะกลายเป็นหลักการสำคัญของการพัฒนาพื้นที่มหานครในหลายประเทศ
แนวคิดดังกล่าวมุ่งกระจายกิจกรรมที่ไม่จำเป็นต้องอยู่ในเมืองหลวงออกไปยัง Satellite Town พร้อมย้ายแหล่งงานและประชากรไปอยู่ในพื้นที่ดังกล่าว เพื่อลดความหนาแน่นของเมืองหลัก แต่ยังคงเชื่อมโยงการเดินทางระหว่างกันได้ โดย ดร.พนิต ยกตัวอย่างปักกิ่งและเซี่ยงไฮ้ที่นำแนวทางการกระจายกิจกรรมเมืองมาใช้เป็นหนึ่งในเครื่องมือจัดการปัญหาฝุ่น PM2.5
Smart City เป็นเครื่องมือ ไม่ใช่เป้าหมายของการพัฒนาเมือง
ดร.พนิต กล่าวถึงแนวคิด Smart City ว่า สิ่งสำคัญที่ต้องทำความเข้าใจคือ เป้าหมายของการพัฒนาเมืองยังคงเป็นการสร้างเมืองที่สะอาด สะดวก สวยงาม ปลอดภัย น่าอยู่ และมีความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจ โดย Smart City ไม่ใช่เป้าหมายใหม่ แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เมืองสามารถบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ได้รวดเร็ว ประหยัด และมีประสิทธิภาพมากขึ้น
ขณะเดียวกัน การพัฒนา EEC City ยังต้องสอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ที่มุ่งยกระดับประเทศไทยให้ก้าวพ้นกับดักรายได้ปานกลาง ผ่านเครื่องมือสำคัญอย่าง Innovation และ Creative City โดยไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นสร้างทุกอย่างขึ้นใหม่ทั้งหมด แต่ควรนำทรัพยากรและฐานเศรษฐกิจที่มีอยู่เดิมมาต่อยอดด้วยนวัตกรรมและความคิดสร้างสรรค์ เพื่อเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจ
ดร.พนิต อธิบายว่า หนึ่งในจุดแข็งสำคัญของพื้นที่ Eastern Seaboard คือห่วงโซ่อุปทานอุตสาหกรรมปิโตรเคมี ซึ่งเป็นอุตสาหกรรมที่มีห่วงโซ่การผลิตเชื่อมโยงกับธุรกิจเกี่ยวเนื่องจำนวนมาก ตั้งแต่ภาคอุตสาหกรรมในพื้นที่ภาคตะวันออกไปจนถึงอุตสาหกรรมประกอบรถยนต์ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา
ฐานอุตสาหกรรมดังกล่าวยังคงเป็นเครื่องยนต์เศรษฐกิจที่มีศักยภาพ แต่โจทย์สำคัญคือการนำ Innovation และ Creative Economy เข้ามาต่อยอดห่วงโซ่อุปทานเดิม เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ลดการใช้ทรัพยากร และสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าและบริการ โดยไม่จำเป็นต้องละทิ้งฐานเศรษฐกิจที่ประเทศไทยมีอยู่แล้ว
ขณะเดียวกัน Central City จะเข้ามาทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางเชื่อมโยงองค์ประกอบทางเศรษฐกิจที่กระจายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ ให้สามารถทำงานร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งจะเป็นส่วนสำคัญในการยกระดับ EEC ให้รองรับอุตสาหกรรม First S-Curve และ New S-Curve รวมถึงเชื่อมโยงกับกรุงเทพมหานครและปริมณฑล (BMR) ได้อย่างเหมาะสม
ย้ำ EEC City ต้องเดินหน้าให้ถูกทาง ไม่ใช่แค่คิดโครงการแล้วไม่เกิดขึ้นจริง
ดร.พนิต กล่าวทิ้งท้ายว่า การพัฒนา EEC City เป็นแนวทางที่มีความสำคัญต่ออนาคตของประเทศไทย โดยสิ่งที่ต้องให้ความสำคัญไม่ใช่เพียงการผลักดันให้โครงการเกิดขึ้น แต่ต้องทำให้การพัฒนาเป็นไปอย่างถูกต้อง สอดคล้องกับศักยภาพของพื้นที่ และสามารถสร้างประโยชน์ให้กับเศรษฐกิจและประชาชนได้จริง
“Smart City ไม่ใช่เป้าหมายใหม่ แต่เป็นเครื่องมือที่ทำให้เราบรรลุความเป็นเมืองที่ดีได้อย่างสะดวก รวดเร็ว ประหยัด และมีประสิทธิภาพมากขึ้น” ดร. พนิตระบุ
ดร.พนิต ยกตัวอย่างจากการเดินทางไปศึกษาพิพิธภัณฑ์เมืองในประเทศพัฒนาแล้วแห่งหนึ่ง ซึ่งจัดแสดงแบบจำลองโครงการพัฒนาเมืองที่เกิดขึ้นจริง สะท้อนให้เห็นถึงความแตกต่างของการพัฒนาเมืองระหว่างประเทศที่สามารถผลักดันแนวคิดไปสู่การปฏิบัติได้ กับประเทศไทยที่ยังมีช่องว่างระหว่างการวางแผนและการลงมือทำ โดยมองว่าโจทย์สำคัญของ EEC City ไม่ใช่เพียงการสร้างเมืองใหม่ แต่คือการทำให้แนวคิดการพัฒนาเกิดขึ้นจริงอย่างถูกทิศทาง และสร้างประโยชน์ให้กับเศรษฐกิจและคุณภาพชีวิตของประชาชนในระยะยาว






