ชำแหละปัญหา Misallocation เงินทุนไทยกระจุกธุรกิจใหญ่ เอสเอ็มอีจ่ายดอกเบี้ยแพง

ปัญหาการจัดสรรเงินทุนผิดที่ หรือ Misallocation กำลังเป็นโจทย์สำคัญที่ฉุดรั้งศักยภาพการเติบโตของเศรษฐกิจไทย หลังงานศึกษาพบว่าเงินทุนในระบบกระจายไม่สอดคล้องกับความสามารถในการใช้ทุนของภาคธุรกิจ โดยกิจการที่มีประสิทธิภาพสูงกลับเผชิญข้อจำกัดในการเข้าถึงสินเชื่อ โดยเฉพาะธุรกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs) ที่มีต้นทุนดอกเบี้ยสูงกว่าธุรกิจขนาดใหญ่ แม้จะอยู่ในกลุ่มกิจการที่มีประสิทธิภาพสูงเช่นเดียวกัน

โดยสถาบันวิจัยเศรษฐกิจ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ ได้เผยแพร่รายงาวิจัย Misallocation: โจทย์ใหญ่ของภาคการเงินในการเพิ่มศักยภาพเศรษฐกิจไทย ทุนของเศรษฐกิจไทยอาจกำลังอยู่ผิดที่ 

สำหรับผลการศึกษาดังกล่าวใช้ข้อมูลงบการเงินนิติบุคคลจากกรมพัฒนาธุรกิจการค้า ระหว่างปี 2542-2567 ครอบคลุมกิจการประมาณ 700,000 ราย ประกอบกับข้อมูลสินเชื่อรายสัญญาที่รายงานต่อธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) เพื่อวิเคราะห์ว่าเหตุใดเศรษฐกิจไทยจึงเติบโตช้าลง และการจัดสรรเงินทุนมีส่วนเกี่ยวข้องกับปัญหาดังกล่าวอย่างไร

เศรษฐกิจไทยโตช้า ผลตอบแทนสินทรัพย์ลดลง

ข้อมูลสะท้อนว่าเศรษฐกิจไทยมีแนวโน้มเติบโตชะลอลงต่อเนื่อง โดยอัตราการเติบโตของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) เฉลี่ยลดจาก 5.3% ในช่วงปี 2543-2550 เหลือ 3.7% ในช่วงปี 2553-2562 และเหลือเพียง 2.4% ในช่วงปี 2564-2568

ทิศทางดังกล่าวสอดคล้องกับผลประกอบการภาคธุรกิจ โดยรายได้ธุรกิจเติบโตเฉลี่ยลดจาก 15.7% เหลือ 8.1% และ 4.4% ตามลำดับ ขณะที่การเติบโตของสินทรัพย์ลดลงจาก 11.8% เหลือ 10.8% และ 8.8%

เมื่อเปรียบเทียบผลประกอบการระหว่างปี 2556 กับปี 2567 พบว่าอัตราผลตอบแทนต่อสินทรัพย์ (ROA) ของภาคธุรกิจลดลงจาก 8.3% เหลือ 6.3% แม้อัตรากำไรจากรายได้แต่ละบาทจะเพิ่มขึ้นจาก 6.7% เป็น 7.1% แต่ความสามารถในการสร้างรายได้จากสินทรัพย์กลับลดลงอย่างมีนัยสำคัญ

โดยสินทรัพย์ทุก 1 บาท เคยสร้างรายได้ได้ 1.24 บาท แต่ลดเหลือเพียง 0.88 บาท สะท้อนว่าปัญหาสำคัญไม่ได้อยู่ที่ความสามารถในการทำกำไรเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการใช้สินทรัพย์และเงินทุนให้เกิดรายได้อย่างมีประสิทธิภาพลดลง

ปัญหานี้เกิดขึ้นในหลายภาคธุรกิจ ทั้งภาคการผลิต บริการดั้งเดิม บริการสมัยใหม่ และอสังหาริมทรัพย์ โดยรายได้ต่อสินทรัพย์ลดลงจาก 1.54 เหลือ 1.20 เท่า, 1.28 เหลือ 0.95 เท่า, 0.72 เหลือ 0.40 เท่า และ 0.27 เหลือ 0.17 เท่า ตามลำดับ

เงินทุนไม่ไหลไปหาธุรกิจที่มีประสิทธิภาพสูง

อีกประเด็นสำคัญคือการจัดสรรทรัพยากรระหว่างกิจการไม่ได้ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพของภาคธุรกิจโดยรวม โดยผลการศึกษาในช่วงปี 2556-2567 พบว่า การเสื่อมประสิทธิภาพภายในบริษัทเดิมเป็นปัจจัยลบสำคัญที่สุด มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงรายได้ต่อสินทรัพย์ที่ระดับ -0.20

ขณะที่การโยกย้ายส่วนแบ่งทรัพยากรระหว่างบริษัทมีผล -0.05 ส่วนบริษัทเกิดใหม่มีผล -0.11 และบริษัทที่ออกจากตลาดมีผล -0.01 สะท้อนว่าทั้งกิจการเดิมและกลไกการจัดสรรทุนยังไม่สามารถช่วยยกระดับประสิทธิภาพของระบบธุรกิจได้อย่างเต็มที่

นอกจากนี้ ยังพบกิจการที่ประสิทธิภาพลดลงแต่กลับสามารถขยายสินทรัพย์ได้ ขณะที่กิจการที่มีประสิทธิภาพดีขึ้นกลับเติบโตได้อย่างจำกัด ส่งผลให้ช่องว่างด้านประสิทธิภาพระหว่างธุรกิจในอุตสาหกรรมเดียวกันกว้างขึ้น

เอสเอ็มอีจ่ายดอกเบี้ย 7.8% สูงกว่าธุรกิจใหญ่เกือบเท่าตัว

ด้านระบบสินเชื่อพบว่า ธนาคารมีบทบาทสำคัญต่อการจัดสรรเงินทุน เนื่องจากสินเชื่อจากสถาบันการเงินมีสัดส่วนมากกว่าครึ่งของแหล่งเงินทุนจากสินเชื่อ ตราสารหนี้ และตราสารทุนที่นำมาศึกษา

อย่างไรก็ตาม ข้อมูลพบว่านิติบุคคลมากกว่า 80% ในฐานข้อมูลไม่มีข้อมูลสินเชื่อจากธนาคารพาณิชย์ ขณะที่กิจการที่มีประสิทธิภาพสูงกลับมีสัดส่วนการได้รับสินเชื่อต่ำกว่าและเผชิญอัตราดอกเบี้ยสูงกว่า ทั้งนี้ การไม่มีข้อมูลสินเชื่อไม่ได้หมายความว่าทุกกิจการถูกปฏิเสธสินเชื่อ เนื่องจากบางส่วนอาจไม่มีความต้องการกู้ยืม

เมื่อพิจารณาเฉพาะกิจการที่มีประสิทธิภาพสูงสุด 30% แรก พบว่าเอสเอ็มอีมีสัดส่วนกิจการที่ได้รับสินเชื่อเพียงประมาณ 1 ใน 5 ขณะที่ธุรกิจขนาดใหญ่มีสัดส่วนมากกว่า 60%

ที่สำคัญ เอสเอ็มอีในกลุ่มกิจการประสิทธิภาพสูงต้องจ่ายดอกเบี้ยเฉลี่ยประมาณ 7.8% เทียบกับธุรกิจขนาดใหญ่ที่จ่ายเพียง 3.9% ซึ่งเป็นตัวเลขถ่วงน้ำหนักด้วยยอดสินเชื่อคงค้าง ไม่ใช่อัตราดอกเบี้ยของเอสเอ็มอีทุกราย

ขณะเดียวกัน ข้อมูลสินเชื่อธุรกิจปี 2568 ยังสะท้อนการกระจุกตัวของสินเชื่อ โดยธุรกิจขนาดใหญ่ประมาณ 15,000 กิจการ ได้รับสินเชื่อรวมมากกว่า 75% ของสินเชื่อธุรกิจทั้งหมด ในจำนวนนี้ประมาณ 2 ใน 5 เป็นสินเชื่อของกลุ่มเครือข่ายธุรกิจที่มีความสำคัญต่อระบบการเงิน (SiCorp) จำนวน 25 กลุ่ม ซึ่งมีประมาณ 1,000 กิจการ

ส่วนเอสเอ็มอีประมาณ 110,000 กิจการ ได้รับสินเชื่อในสัดส่วนที่เหลือราว 25%

ดอกเบี้ยแพงเกินความเสี่ยง สะท้อนความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงทุน

แม้เอสเอ็มอีจะมีความเสี่ยงด้านสินเชื่อสูงกว่าธุรกิจขนาดใหญ่ โดยมีสัดส่วนหนี้เสีย ณ สิ้นปี 2568 ประมาณ 9.0% เทียบกับธุรกิจขนาดใหญ่ที่ 1.3% แต่ผลการศึกษาพบว่า ส่วนต่างอัตราดอกเบี้ยไม่ได้อธิบายได้ด้วยความเสี่ยงทั้งหมด

ผู้วิจัยใช้แบบจำลองประเมินอัตราดอกเบี้ยที่เหมาะสมตามความเสี่ยงของผู้กู้ โดยพิจารณาทั้งโอกาสผิดนัดชำระหนี้ ความสามารถทำกำไร การเติบโตของรายได้ ภาระหนี้ ความสามารถในการจ่ายดอกเบี้ย และหลักประกัน รวมถึงควบคุมปัจจัยด้านอายุกิจการ อุตสาหกรรม และช่วงเวลา

ผลพบว่า ธุรกิจขนาดเล็กและขนาดกลางยังจ่ายดอกเบี้ยสูงกว่าระดับที่แบบจำลองอธิบายได้ ขณะที่ธุรกิจขนาดใหญ่และกลุ่ม SiCorp จ่ายดอกเบี้ยต่ำกว่าระดับดังกล่าว

ข้อค้นพบนี้สอดคล้องกับรูปแบบการอุดหนุนข้ามกลุ่ม ซึ่งอาจทำให้ผู้กู้บางกลุ่มต้องแบกรับต้นทุนดอกเบี้ยสูงเพื่อชดเชยการคิดดอกเบี้ยต่ำให้กับผู้กู้อีกกลุ่ม อย่างไรก็ตาม ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าเป็นการถ่ายโอนต้นทุนระหว่างลูกค้าของธนาคารโดยตรง เนื่องจากยังมีปัจจัยด้านต้นทุนเงินทุน การแข่งขัน และอำนาจต่อรองเข้ามาเกี่ยวข้อง

เสนอ 5 แนวทางปฏิรูป ปลดล็อกเงินทุนถึงธุรกิจศักยภาพสูง

สำหรับแนวทางแก้ไขปัญหา งานศึกษาเสนอให้ปรับปรุงกลไกการจัดสรรเงินทุนใน 5 ด้านสำคัญ ได้แก่

1. ลดช่องว่างข้อมูลผู้กู้ พัฒนาข้อมูลเครดิตและนำข้อมูลทางเลือก เช่น ประวัติธุรกรรมการค้า มาใช้ประเมินศักยภาพธุรกิจ เพื่อให้สถาบันการเงินเห็นความสามารถของผู้ประกอบการได้ชัดเจนขึ้น
2. เพิ่มประสิทธิภาพกลไกค้ำประกันสินเชื่อ ใช้การค้ำประกันจากภาครัฐหรือคู่ค้า โดยกำหนดต้นทุนให้สอดคล้องกับความเสี่ยง และรักษาแรงจูงใจในการบริหารความเสี่ยงของทุกฝ่าย
3. กำหนดอัตราดอกเบี้ยตามความเสี่ยงจริง ลดความเหลื่อมล้ำด้านต้นทุนทางการเงิน และทำให้ธุรกิจที่มีศักยภาพสามารถเข้าถึงแหล่งทุนได้ในอัตราที่เหมาะสม
4. เพิ่มการแข่งขันและช่องทางระดมทุน เปิดโอกาสให้เอสเอ็มอีและธุรกิจเกิดใหม่เข้าถึงแหล่งเงินทุนที่หลากหลาย ไม่ต้องพึ่งพาสินเชื่อธนาคารเพียงช่องทางเดียว
5. ติดตามการกำหนดอัตราดอกเบี้ยต่ำกว่าความเสี่ยง เฝ้าระวังการตั้งราคาสินเชื่อที่อาจไม่สะท้อนความเสี่ยงที่แท้จริง ซึ่งอาจสะสมความเปราะบางในระบบการเงินในระยะยาว

ท้ายที่สุด การแก้ปัญหา Misallocation ไม่ใช่เพียงการเพิ่มปริมาณสินเชื่อเข้าสู่ระบบ แต่ต้องทำให้เงินทุนไหลไปสู่กิจการที่สามารถนำเงินไปสร้างมูลค่าเพิ่มได้อย่างมีประสิทธิภาพ ควบคู่กับการยกระดับผลิตภาพและความสามารถในการแข่งขันของธุรกิจ เพื่อให้ภาคการเงินเป็นกลไกสนับสนุนการเติบโตทางเศรษฐกิจไทยในระยะยาว

อ่านรายงานฉบับเต็มได้ที่ : Misallocation: โจทย์ใหญ่ของภาคการเงินในการเพิ่มศักยภาพเศรษฐกิจไทย