

KEY
POINTS
บทความโดย : รองศาสตราจารย์ ดร.อรรถสิทธิ์ พานแก้ว คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
การประกาศเดินหน้าโครงการโซลาร์ภาคประชาชนของรัฐบาล เมื่อปลายเดือนตุลาคมที่ผ่านมา ถือเป็นความเคลื่อนไหวสำคัญของนโยบายพลังงานไทยในรอบหลายปี โดยรัฐบาลจัดสรรวงเงินสนับสนุนสำหรับการติดตั้งโซลาร์เซลล์ให้ประชาชนหนึ่งล้านครัวเรือน ครัวเรือนละ 50,000 บาท พร้อมเปิดโอกาสให้ขายไฟฟ้าส่วนเกินคืนเข้าสู่ระบบในราคา 2.20 บาทต่อหน่วย ภายใต้สัญญารับซื้อ 20 ปี หากพิจารณาแบบเร็ว ๆ นี่อาจเป็นนโยบายช่วยลดค่าไฟและส่งเสริมพลังงานสะอาดทั่วไป
แต่หากมองในมุมรัฐศาสตร์ นโยบายนี้มีความหมายมาก เพราะกำลังเปิดประตูให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในระบบเศรษฐกิจพลังงานที่เคยถูกกำหนดทิศทางโดยรัฐและผู้ประกอบการรายใหญ่เป็นหลัก ที่สำคัญ หากรัฐบาลสามารถต่อยอดได้อย่างเหมาะสม โครงการนี้อาจกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการปฏิรูปโครงสร้างอำนาจด้านพลังงานไทยในระยะยาว
ที่ผ่านมา ระบบไฟฟ้าของไทยมีลักษณะรวมศูนย์ค่อนข้างมาก โดยการผลิตไฟฟ้าและการตัดสินใจด้านการจัดหาไฟฟ้ายังคงอยู่ภายใต้โครงสร้างที่มีผู้เล่นหลักจำนวนจำกัด ประชาชนส่วนใหญ่จึงมีบทบาทเป็นเพียงผู้ซื้อไฟฟ้าและจ่ายค่าไฟทุกเดือน การเปิดโอกาสให้ครัวเรือนผลิตไฟฟ้าใช้เองและจำหน่ายส่วนเกินกลับเข้าสู่ระบบ จึงเป็นการเปลี่ยนความสัมพันธ์ทางอำนาจจากเดิมอย่างน่าสนใจ
ประชาชนเริ่มมีบทบาทเป็นทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภค หรือ Prosumer ซึ่งช่วยเพิ่มอำนาจในการจัดการต้นทุนพลังงานของตนเอง แม้ปัจจุบันยังต้องขายไฟฟ้าผ่านการไฟฟ้าตามกติกาที่กำหนด และยังไม่ได้มีการเปิดตลาดไฟฟ้าเสรีเต็มรูปแบบ แต่ก็นับเป็นก้าวสำคัญของการกระจายอำนาจทางเศรษฐกิจ
ประโยชน์อีกด้านที่น่าสนใจคือการกระจายผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจกลับสู่ครัวเรือนและท้องถิ่น เพราะนอกจากประชาชนจะประหยัดค่าไฟฟ้าจากการผลิตใช้เองแล้ว ยังมีโอกาสสร้างรายได้จากพลังงานส่วนเกิน เงินที่ประหยัดได้สามารถนำไปใช้จ่ายด้านอื่นและเพิ่มกำลังซื้อในระดับครัวเรือน ขณะเดียวกัน ความต้องการติดตั้งโซลาร์เซลล์จำนวนมากยังช่วยสร้างโอกาสให้ผู้ประกอบการรายย่อย ช่างเทคนิค และธุรกิจบำรุงรักษาในพื้นที่
นอกจากนี้ การเพิ่มสัดส่วนพลังงานแสงอาทิตย์ยังช่วยลดความต้องการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลบางส่วน และลดความเปราะบางจากความผันผวนของราคาพลังงานนำเข้าได้ในระยะยาว โครงการนี้จึงมีโอกาสสร้างผลประโยชน์หลายด้านพร้อมกัน ทั้งลดค่าครองชีพ กระตุ้นเศรษฐกิจฐานราก เสริมความมั่นคงทางพลังงาน และลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
แต่สิ่งที่น่าจับตามองยิ่งกว่าการติดตั้งโซลาร์เซลล์หนึ่งล้านครัวเรือน คือโอกาสในการยกระดับโครงข่ายไฟฟ้าของประเทศไปสู่ระบบ Smart Grid เพราะเมื่อประชาชนจำนวนมากเริ่มผลิตไฟฟ้าจากหลายพื้นที่ โครงข่ายแบบเดิมที่เน้นส่งไฟฟ้าจากโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่ไปยังผู้ใช้ไฟฟ้าจะต้องปรับตัว
อีกมิติหนึ่งที่ควรต่อยอดคือการกระจายอำนาจด้านพลังงานไปสู่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพราะปัจจุบันโครงการมุ่งสนับสนุนการติดตั้งในระดับครัวเรือนเป็นหลัก แต่ในอนาคตสามารถขยายแนวคิดไปสู่ระบบพลังงานชุมชนได้ เช่น การนำหลังคาโรงเรียน ตลาด หรืออาคารสาธารณะมาผลิตไฟฟ้าเพื่อใช้ประโยชน์ร่วมกัน ตลอดจนการพัฒนาไมโครกริดในพื้นที่ที่มีความเหมาะสม โดยต้องปรับกฎระเบียบและรูปแบบการบริหารจัดการเพิ่มเติม
การเปลี่ยนแปลงนี้จะช่วยให้ท้องถิ่นมีบทบาทในการวางแผนพลังงานของตนเอง และอาจพัฒนาไปสู่ระบบไฟฟ้าหลายศูนย์กลางที่มีความสามารถรับมือภัยพิบัติหรือความขัดข้องของระบบได้ดีขึ้น นี่จึงเป็นโอกาสเชื่อมโยงการเปลี่ยนผ่านพลังงานเข้ากับวาระการกระจายอำนาจของประเทศ ซึ่งควรได้รับความสำคัญมากขึ้นในอนาคต
ฉะนั้น หากดำเนินการได้ครบถ้วน โซลาร์ภาคประชาชนจะกลายเป็นนโยบายที่ยิงปืนนัดเดียวได้นกหลายตัวอย่างแท้จริง ทั้งลดค่าไฟ เพิ่มรายได้ สร้างงาน กระจายอำนาจ และยกระดับความมั่นคงทางพลังงาน เพราะอนาคตพลังงานไทยที่ยั่งยืนควรเป็นอนาคตที่ประชาชนมีอำนาจกำหนดทิศทางและได้รับผลประโยชน์จากการเปลี่ยนผ่านไปพร้อมกัน
ข่าวที่เกี่ยวข้อง