COP31 ดันเกษตรยั่งยืน รับมือโลกร้อน เสริมความมั่นคงทางอาหารโลก

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกำลังกลายเป็นความเสี่ยงสำคัญของระบบอาหารโลก เมื่อภัยแล้ง น้ำท่วม และอากาศร้อนจัดไม่ได้สร้างความเสียหายเฉพาะพื้นที่เกษตรกรรม แต่ยังส่งผลต่อเนื่องไปถึงปริมาณผลผลิตอาหาร ต้นทุนการผลิต ราคาสินค้า และค่าครองชีพของประชาชนทั่วโลก

ผลกระทบครอบคลุมตั้งแต่ผลผลิตข้าว ผัก ผลไม้ เนื้อสัตว์ ไปจนถึงทรัพยากรประมง เมื่อสภาพอากาศแปรปรวนทำให้ผลผลิตลดลง ขณะที่ต้นทุนการผลิตและการขนส่งเพิ่มขึ้น แรงกดดันดังกล่าวย่อมส่งผ่านไปยังราคาอาหารที่ผู้บริโภคต้องจ่าย โดยเฉพาะกลุ่มผู้มีรายได้น้อยที่มีข้อจำกัดในการรับมือกับค่าครองชีพที่สูงขึ้น

ประเด็นความมั่นคงทางอาหารจึงกลายเป็นโจทย์สำคัญของการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และเป็นหนึ่งในวาระที่ต้องจับตาในการประชุมรัฐภาคีกรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ครั้งที่ 31 (COP31) ระหว่างวันที่ 9-20 พฤศจิกายน 2569 ณ เมืองอันตัลยา ประเทศตุรกี

ผลกระทบจากภาวะโลกร้อนกำลังเกิดขึ้นตลอดห่วงโซ่อาหาร

ข้อมูลจากกรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม  ระบุว่า ผลกระทบจากภาวะโลกร้อนกำลังเกิดขึ้นตลอดห่วงโซ่อาหาร ตั้งแต่พื้นที่เพาะปลูกไปจนถึงราคาสินค้าที่ประชาชนต้องจ่าย

รายงานประเมินฉบับที่ 6 ของคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (IPCC) ระบุว่า ภัยแล้ง น้ำท่วม และอากาศร้อนจัด ส่งผลกระทบต่อผลผลิตพืชอาหารสำคัญอย่างข้าว ข้าวโพด และข้าวสาลี ขณะที่อุณหภูมิสูงขึ้นกระทบต่อสุขภาพและผลผลิตของปศุสัตว์ ส่วนอุณหภูมิน้ำทะเลที่เพิ่มขึ้นส่งผลต่อทรัพยากรประมง

นอกจากผลกระทบต่อปริมาณอาหารแล้ว ความเสียหายยังเพิ่มความเสี่ยงต่อการขาดแคลนอาหารและราคาอาหารที่สูงขึ้น โดยเฉพาะประชากรกลุ่มรายได้น้อยที่มีข้อจำกัดในการรับมือกับต้นทุนการดำรงชีวิตที่เพิ่มขึ้น

แรงกดดันดังกล่าวมีแนวโน้มรุนแรงขึ้นในระยะยาว โดยงานวิจัยที่เผยแพร่ในวารสาร Communications Earth & Environment ประเมินว่า ภายในปี 2035 อุณหภูมิโลกที่สูงขึ้นอาจเพิ่มแรงกดดันต่ออัตราเงินเฟ้อด้านอาหารเฉลี่ย 0.92-3.23% ต่อปี ทั้งนี้ ผลกระทบจะแตกต่างกันไปตามภูมิภาคและระดับความรุนแรงของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ภัยแล้ง-น้ำท่วม เขย่าผลผลิตเกษตรไทย

ประเทศไทยเองไม่อาจหลีกเลี่ยงผลกระทบจากสภาพภูมิอากาศที่แปรปรวนได้ โดยภาคเกษตรกรรมซึ่งเป็นฐานการผลิตอาหารสำคัญของประเทศกำลังเผชิญความเสี่ยงจากทั้งภัยแล้งและน้ำท่วม

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (สศก.) ระบุว่า เศรษฐกิจการเกษตรในไตรมาสแรกของปี 2567 หดตัว 4.1% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน ขณะที่สาขาพืชซึ่งเป็นสาขาการผลิตหลักหดตัว 6.4%

สาเหตุสำคัญมาจากปรากฏการณ์เอลนีโญที่ทำให้ปริมาณฝนน้อยกว่าปีก่อนหน้า ส่งผลให้ปริมาณน้ำในอ่างเก็บน้ำสำคัญและแหล่งน้ำธรรมชาติลดลง บางพื้นที่เกิดฝนทิ้งช่วง ประกอบกับสภาพอากาศร้อนจัดต่อเนื่อง ทำให้พืชหลายชนิดเจริญเติบโตช้าและมีผลผลิตลดลง

ขณะที่สภาพอากาศสุดขั้วไม่ได้สร้างความเสียหายเฉพาะช่วงภัยแล้ง แต่ยังรวมถึงฝนตกหนักและน้ำท่วม ซึ่งกระทบพื้นที่เพาะปลูกและการขนส่งสินค้าเกษตร โดยสถานการณ์ราคาผักสดในเดือนตุลาคม 2569 เป็นอีกตัวอย่างที่สะท้อนผลกระทบดังกล่าว

COP31 จับตาอนาคตเกษตรและความมั่นคงทางอาหารโลก

ในระดับนานาชาติ COP31 จะเป็นอีกเวทีสำคัญในการผลักดันการดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศในภาคเกษตรกรรมและความมั่นคงทางอาหาร โดยมีเป้าหมายยกระดับความสนใจและการสนับสนุนทางการเมือง ควบคู่กับการผลักดันให้เกิดความคืบหน้าในการดำเนินงานจริง

ประเด็นดังกล่าวไม่ได้เพิ่งเริ่มต้นในการประชุมครั้งนี้ แต่เป็นกระบวนการที่ดำเนินต่อเนื่องภายใต้กรอบ UNFCCC โดยในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา ภาคเกษตรกรรมได้รับความสำคัญเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

จุดเริ่มต้นสำคัญเกิดขึ้นในการประชุม COP23 เมื่อปี 2017 ซึ่งมีการรับรองโครงการดำเนินงานร่วมโคโรนิเวียด้านการเกษตร (Koronivia Joint Work on Agriculture: KJWA) ถือเป็นโครงการดำเนินงานเฉพาะด้านโครงการแรกที่มุ่งเน้นเรื่องเกษตรกรรมและอาหาร โดยตั้งแต่ปี 2017 ถึง 2022 โครงการดังกล่าวสนับสนุนประเทศภาคีในการทำความเข้าใจความเชื่อมโยงระหว่างภาคเกษตรกรรม ความมั่นคงทางอาหาร และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ต่อมาในการประชุม COP27 เมื่อปี 2022 ประเทศภาคีเห็นชอบให้จัดตั้งโครงการดำเนินงานร่วมชาร์มเอลชีคว่าด้วยการดำเนินการด้านสภาพภูมิอากาศในภาคเกษตรกรรมและความมั่นคงทางอาหาร (Sharm el-Sheikh Joint Work on Implementation of Climate Action on Agriculture and Food Security: SJWA) เพื่อสานต่อการดำเนินงานจาก KJWA

SJWA ปรับทิศทางจากเดิมที่เน้นการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ ไปสู่การให้ความสำคัญกับการนำไปปฏิบัติจริงและการสร้างปัจจัยสนับสนุนให้เกิดการดำเนินงานมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม กรอบการดำเนินงานของ SJWAในปัจจุบันจะสิ้นสุดลงในการประชุม COP31 ซึ่งประเทศภาคีคาดว่าจะต้องรายงานความคืบหน้าและผลลัพธ์ของโครงการต่อที่ประชุม COP ทำให้การประชุมครั้งนี้เป็นหมุดหมายสำคัญในการกำหนดทิศทางอนาคตของโครงการดำเนินงานเพียงโครงการเดียวภายใต้กรอบ UNFCCC ที่มุ่งเน้นเฉพาะเรื่องเกษตรกรรมและอาหาร

สำหรับลำดับความสำคัญของตุรกีในการประชุม COP31 ตามจดหมายฉบับแรกของประธาน COP31 ที่ได้รับการแต่งตั้ง ระบุถึงการสนับสนุนความมั่นคงทางอาหารและการพัฒนาระบบเกษตรกรรมอย่างยั่งยืน ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของวาระการดำเนินงาน COP31 (COP31 Action Agenda)

นอกจากนี้ ประธาน COP31 ยังมีแผนจัดการหารือระดับสูงเกี่ยวกับบทบาทของผู้หญิงและเยาวชนในภาคเกษตรกรรม ขณะที่แซลลี ฮิกกินส์ (Sally Higgins) ผู้แทนเยาวชน COP31 (COP31 Youth Champion) ก็เป็นเกษตรกรด้วยเช่นกัน

การประชุม COP31 เปิดโอกาสให้ประเทศภาคีพิจารณาแนวทางในอนาคตของ SJWA ประเมินความคืบหน้าและผลลัพธ์ของโครงการ รวมถึงวัตถุประสงค์ทั้ง 7 ประการ ตลอดจนพิจารณารายงานสังเคราะห์ประจำปีฉบับที่ 2 และรายงานการประชุมเชิงปฏิบัติการ SJWA ในปี 2025 และ 2026

ขณะเดียวกัน ยังมีการผลักดันให้ใช้วาระ COP31 Action Agenda ยกระดับความมั่นคงทางอาหารและเกษตรกรรมยั่งยืนให้เป็นประเด็นสำคัญทางการเมือง สนับสนุนโครงการ Turquoise Nexus Initiative ซึ่งเชื่อมโยงการสร้างความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความมั่นคงทางอาหาร และการพัฒนาภาคเกษตรกรรมอย่างยั่งยืน รวมถึงเน้นบทบาทของผู้หญิง เยาวชน เกษตรกร และชนพื้นเมืองในการดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศ

อีกประเด็นสำคัญคือการทำให้ผลลัพธ์จาก COP31 สามารถนำไปประกอบกระบวนการดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศในภาพรวม รวมถึงการประเมินสถานการณ์โลกครั้งที่ 2 (Second Global Stocktake: GST2)

ขยายเวลา SJWA หรือเปิดทางตั้งโครงการใหม่

ประเด็นที่ประเทศภาคีต้องพิจารณาในการประชุม COP31 คืออนาคตของ SJWA ว่าจะขยายระยะเวลาการดำเนินงานร่วมที่มีอยู่ หรือเห็นชอบให้จัดตั้งโครงการใหม่ขึ้นมาแทน

หนึ่งในทางเลือกคือการจัดตั้งโครงการดำเนินงานใหม่ และพิจารณาขยายขอบเขตให้ครอบคลุมคำว่า "ระบบอาหาร" (Food System) ในความหมายที่กว้างขึ้น อย่างไรก็ตาม แนวทางนี้เคยก่อให้เกิดข้อกังวล เนื่องจากคำจำกัดความของระบบอาหารที่ครอบคลุมในวงกว้างอาจรวมถึงภาคส่วนอื่น ๆ เช่น พลังงานและของเสีย

เมื่อพิจารณาจากระยะเวลาที่จำกัดสำหรับการหารือเกี่ยวกับกระบวนการดำเนินงานในอนาคต การขยายอาณัติการดำเนินงานปัจจุบันของ SJWA อาจเป็นแนวทางที่สามารถดำเนินการได้จริงมากกว่า โดยมีทางเลือก 2 แนวทาง ได้แก่

ขยายระยะเวลาการดำเนินงานไปจนถึงการประชุม COP32 ในปี 2027 เพื่อเปิดโอกาสให้มีเวลาเพิ่มเติมสำหรับการเจรจา

ขยายระยะเวลาการดำเนินงานไปจนถึงการประชุม COP33 ในปี 2028 เพื่อให้กระบวนการดำเนินงานสอดคล้องกับการพิจารณาผลลัพธ์จากการประเมินสถานการณ์โลกครั้งที่ 2 (GST2)

นอกจากนี้ ประเทศภาคียังอาจได้รับประโยชน์จากการดำเนินงานระหว่างช่วงการประชุม (Intersessional Work) ซึ่งอาจจัดขึ้นในช่วงสัปดาห์ภูมิอากาศระดับภูมิภาค (Regional Climate Weeks) เพื่อเพิ่มเวลาในการผลักดันการดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศในภาคเกษตรกรรม ความมั่นคงทางอาหาร และระบบอาหาร

อีกประเด็นที่ต้องติดตามคือ ตัวชี้วัดการปรับตัวเบเลง (Belém Adaptation Indicators) ซึ่งได้รับการรับรองในการประชุม COP30 เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2568 โดยมีตัวชี้วัดรวม 59 ตัว ครอบคลุมหลายสาขา รวมถึงอาหารและการเกษตร เพื่อใช้ติดตามความก้าวหน้าด้านการปรับตัวภายใต้เป้าหมายการปรับตัวระดับโลก

อย่างไรก็ตาม การตัดสินใจของประเทศภาคีในการประชุม COP31 ที่เมืองอันตัลยา ประเทศตุรกี ว่าจะเร่งรัดการดำเนินงานด้านเกษตรกรรมและความมั่นคงทางอาหารอย่างไร จะเป็นปัจจัยกำหนดทิศทางการดำเนินงานด้านเกษตรกรรมภายใต้กรอบ UNFCCC ไปอีกหลายปีข้างหน้า