เทียบวิกฤต PM2.5 เม.ย. 69 วัดผลนโยบายแต่ละประเทศ ได้ผลหรือยังล้มเหลว

วันที่ 21 เมษายน 2569

ท่ามกลางเศรษฐกิจเอเชียที่ยังฟื้นตัวอย่างเปราะบางในปี 2569 ภายใต้แรงกดดันจากความผันผวนด้านพลังงานและความไม่แน่นอนทางภูมิรัฐศาสตร์ ปัญหาฝุ่น PM2.5 ที่ปะทุขึ้นอีกครั้งในช่วงเดือนเมษายน กลับกลายเป็น “ตัวเร่ง” ที่สะท้อนจุดอ่อนเชิงโครงสร้างของหลายประเทศอย่างชัดเจน ทั้งในมิติสิ่งแวดล้อม สุขภาพ และต้นทุนทางเศรษฐกิจ

ข้อมูลคุณภาพอากาศช่วงเดือนเมษายน 2569 จาก IQAir และฐานข้อมูล OpenAQ สะท้อนตรงกันว่า หลายพื้นที่ในเอเชียยังเผชิญค่าฝุ่น PM2.5 ในระดับที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพต่อเนื่องหลายวัน โดยเฉพาะในเอเชียใต้ เอเชียตะวันออก และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งยังคงเป็นศูนย์กลางของปัญหาฝุ่นโลก

ในกรณีของประเทศไทย สถานการณ์ยังอยู่ในระดับรุนแรง โดยเฉพาะพื้นที่ภาคเหนือที่เผชิญฝุ่นสะสมต่อเนื่องจากการเผาในที่โล่ง ไฟป่า และหมอกควันข้ามพรมแดน แม้มาตรการภาครัฐจะเข้มข้นขึ้นในช่วงวิกฤต ทั้งการประกาศห้ามเผา การควบคุมไฟป่า และการจัดตั้งพื้นที่ปลอดฝุ่น แต่ปัญหายังเกิดซ้ำทุกปี สะท้อนข้อจำกัดของนโยบายที่ยังไม่สามารถตัดวงจรต้นเหตุได้อย่างแท้จริง โดยเฉพาะในภาคเกษตรที่ยังขาดแรงจูงใจทางเศรษฐกิจให้เปลี่ยนรูปแบบการจัดการเศษวัสดุ

เมื่อเปรียบเทียบกับจีน จะเห็นทิศทางที่แตกต่างอย่างมีนัยสำคัญ การดำเนินนโยบายของจีนในช่วงหลายปีที่ผ่านมาได้ขยับจากการรับมือเฉพาะช่วงวิกฤต ไปสู่การควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษในเชิงโครงสร้าง ทั้งการลดการพึ่งพาถ่านหิน การยกระดับมาตรฐานการปล่อยมลพิษของอุตสาหกรรม และการลงทุนในพลังงานสะอาด แนวโน้มดังกล่าวได้รับการยืนยันจากรายงานของ World Bank ที่ระบุว่าระดับ PM2.5 ในหลายเมืองใหญ่ของจีนลดลงอย่างมีนัยสำคัญในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา แม้ปัญหายังไม่หมดไป แต่สะท้อนประสิทธิผลของการแก้ปัญหาในระดับโครงสร้าง

ในทางกลับกัน อินเดียยังคงเผชิญความท้าทายอย่างหนัก แม้รัฐบาลจะดำเนินนโยบายภายใต้แผน National Clean Air Programme ซึ่งมุ่งลดระดับฝุ่นในหลายเมืองหลัก แต่รายงานติดตามผลและการวิเคราะห์จาก Centre for Research on Energy and Clean Air ชี้ว่า หลายพื้นที่ยังไม่สามารถลดค่าฝุ่นได้ตามเป้าหมาย ปัญหาหลักยังคงมาจากโครงสร้างเศรษฐกิจเมืองขนาดใหญ่ การจราจรหนาแน่น การก่อสร้าง และการบังคับใช้กฎหมายที่ยังไม่ทั่วถึง

เกาหลีใต้เป็นอีกกรณีที่สะท้อนความก้าวหน้าเชิงนโยบาย รัฐมีการดำเนินมาตรการแบบบูรณาการ เช่น การจำกัดการใช้ยานพาหนะในช่วงค่าฝุ่นสูง การลดการผลิตไฟฟ้าจากถ่านหินในบางช่วง และการพัฒนาแผนบริหารจัดการฝุ่นตามฤดูกาล

อย่างไรก็ตาม รายงานของ OECD ระบุว่า แม้มาตรการภายในประเทศจะช่วยลดฝุ่นได้ในบางช่วงเวลา แต่ปัญหามลพิษข้ามพรมแดนยังคงเป็นข้อจำกัดสำคัญ ทำให้ไม่สามารถควบคุมสถานการณ์ได้อย่างสมบูรณ์

ในระดับอาเซียน มาเลเซียและอินโดนีเซียสะท้อนอีกมิติของปัญหา โดยสถานการณ์ฝุ่นมีลักษณะผันผวนตามฤดูกาลหมอกควันจากไฟป่าและการเผาในที่โล่ง อินโดนีเซียยังคงเป็นแหล่งกำเนิดสำคัญของหมอกควันในภูมิภาค ขณะที่มาเลเซียแม้จะมีมาตรการควบคุมภายในประเทศ แต่ยังได้รับผลกระทบจากมลพิษข้ามพรมแดน ทำให้ระดับฝุ่นเพิ่มสูงขึ้นเป็นช่วง ๆ

เมื่อเปรียบเทียบระหว่างประเทศ จะเห็นว่าความแตกต่างของผลลัพธ์ไม่ได้อยู่ที่จำนวนมาตรการ แต่อยู่ที่ความสามารถในการจัดการต้นเหตุของปัญหา ประเทศที่เริ่มควบคุมฝุ่นได้มักดำเนินนโยบายเชิงโครงสร้างอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ประเทศที่ยังเผชิญปัญหาหนักมักยังคงใช้มาตรการเฉพาะหน้าเป็นหลัก

ในเชิงเศรษฐกิจ ปัญหา PM2.5 กำลังกลายเป็นต้นทุนแฝงที่กระทบต่อศักยภาพการเติบโต ทั้งด้านสุขภาพแรงงาน ภาคการท่องเที่ยว และงบประมาณภาครัฐ หากไม่มีการปรับนโยบายในระดับโครงสร้าง ปัญหานี้มีแนวโน้มจะกลายเป็นข้อจำกัดระยะยาวของภูมิภาค