เพอรานากัน เสน่ห์วัฒนธรรมที่เกิดจากการ “ปรับ รับ เปลี่ยน”

เพอรานากันสำหรับคนภาคอื่น อาจจะนึกถึงแค่การแต่งกาย โสร่งผ้าปาเต๊ะ กับเสื้อแขนยาวป้ายหน้าที่ย่าหยาหรือสาวชาวใต้และสาวมลายูสวม  แต่ที่จริงแล้วความเป็น “เพอรานากัน” สะท้อนวิถีชีวิต รากเหง้าและความหลากหลายวัฒนธรรมที่หลอมรวมจนกลายเป็นเอกลักษณ์และเสน่ห์เฉพาะตัว งาน SX2026มหกรรมความยั่งยืนชวนมาถอดรหัสความสามารถในการ “ปรับ รับ เปลี่ยน” ที่ทำให้วัฒนธรรมเพอรานากันมีเสน่ห์และยืนยาวมาจนทุกวันนี้

เพอรานากัน เปอรานากัน ไม่ว่าจะสะกดอย่างไร ต่างก็มีความหมายเดียวกัน คือ “เกิดที่นี่” ซึ่งหมายถึงเด็กที่เกิดจากพ่อชาวจีนกับแม่มลายู ที่เกิดและโตในแถบคาบสมุทรมลายู   สมัยก่อน ชาวจีนออกไปทำการค้านอกประเทศกันมาก หลายคนมาตั้งรกราก แต่งงานกับคนท้องถิ่นในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้  ลูกที่ “เกิดที่นี่” จึงเป็นจุดกำเนิดของวัฒนธรรมเพอรานากัน

วัฒนธรรมเพอรานากันไม่ได้มีแค่ในภูเก็ตหรือจังหวัดภาคใต้ แต่พบได้ทั่วคาบสมุทรมลายู เรียกว่าที่ใดที่พ่อค้าชาวจีนไปถึง พบวัฒนธรรมเพอรานากันได้ทั้งสิ้น

วัฒนธรรมสะท้อนประวัติศาสตร์

นายแพทย์โกศล แตงอุทัย นายกสมาคมเพอรานากันประเทศไทย เล่าว่า วัฒนธรรมเพอรานากัน เกิดจากการผสมผสานระหว่างวัฒนธรรม ความเชื่อ วิถีชีวิตแบบจีน มลายู และตะวันตก  ซึ่งความหลากหลายเช่นนี้สะท้อนให้เห็นเรื่องราวทางประวัติศาสตร์มากมาย

เริ่มจากจุดเริ่มต้นที่ชาวจีนออกมาทำการค้า เดินทางไปทั่วโลก ทำให้ได้มีโอกาสมาตั้งรกรากในแถบนี้ และเป็นตัวกลางที่นำสินค้าและวัฒนธรรมจีนออกไปทั่วโลก พร้อมกับนำสินค้าและวัฒนธรรมจากตะวันตกเข้ามาในแถบนี้ วิถีชีวิตของพวกเขาจึงมีร่องรอยของหลากหลายวัฒนธรรมผสมผสานกันอยู่

สิ่งที่พิสูจน์ได้ชัดเจนคือ อาคารและสถาปัตยกรรมที่เห็นได้ในหลายจังหวัดภาคใต้ของไทย ซึ่งเป็นอาคารที่ภายนอกมีกลิ่นอายสถาปัตยกรรมนีโอคลาสสิก แต่สัดส่วน การจัดพื้นที่ และการใช้งานภายในอาคาร เป็นคนละเรื่อง เพราะคนสร้างมักเป็นช่างจีนที่คุ้นเคยกับการก่อสร้างอาคารในรูปแบบจีน  คนอาศัยก็มีเชื้อสายจีน ภายในอาคารส่วนใหญ่จึงจัดสัดส่วนพื้นที่และการใช้งานที่ตรงตามไลฟ์สไตล์ของคนที่มีเชื้อสายจีน ดังนั้นไม่ว่าประตู หน้าต่าง การจัดห้อง จะเป็นสไตล์จีน แต่พื้นกระเบื้องเป็นกระเบื้องวิคตอเรียที่นำเข้าจากยุโรป

วัฒนธรรมเพอรานากันเริ่มผลิบานในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อพระยารัษฎานุประดิษฐ์มหิศรภักดี (คอซิมบี้ ณ ระนอง) ซึ่งมีบรรพบุรุษเป็นชาวจีนฮกเกี้ยน ได้รับแต่งตั้งให้เป็นเจ้าเมืองตรัง และต่อมาเป็นสมุหเทศาภิบาลมณฑลภูเก็ต

ก่อนหน้านั้น ภาคใต้แถวตรัง ภูเก็ต ยังเป็นเมืองพรมแดนที่ยังต้องรับมือกับศึกพม่าอยู่เป็นระยะ ชาวจีนที่อยู่ในเมืองไทยเองก็แตกเป็นก๊กเป็นเหล่าและมีการทะเลาะกันอยู่เนืองๆ จนเมื่อปราบกบฎอั้งยี่แล้วและประจวบเหมาะกับช่วงที่อังกฤษเข้ายึดครองพม่า ภาคใต้ของไทยจึงไม่ต้องรับศึกทั้งภายนอกภายใน  เปิดโอกาสให้มีการพัฒนาเมืองได้ และเมื่อพ่อเมืองมีบรรพบุรุษเป็นจีน วัฒนธรรมเพอรานากันจึงได้หยั่งรากและผลิบานในแถบนี้

กินอย่างเพอรานากัน

บ่อเกิดของวัฒนธรรมเพอรานากันเริ่มในบ้าน แค่การรับประทานอาหารในครอบครัวลูกหลานเพอรานากันก็มองเห็นความหลากหลายของวัฒนธรรม แม้พ่อบ้านจะมีเชื้อสายจีน แต่ครอบครัวเพอรานากันก็นั่งแคร่ ปูเสื่อ ล้อมวงรับประทานอาหาร แบบชาวพื้นเมือง ไม่ได้นั่งเก้าอี้ ใช้ตะเกียบแบบจีนแท้ ๆ

อาหารแต่ละจาน ได้รับอิทธิพลจากหลายวัฒนธรรมและนำมาปรับเป็นเมนูที่เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น เช่น ขนมบูหลู หรือเค้กไข่ที่หน้าตาเหมือนขนมฝรั่งกฎีจีนที่ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก  ขนมอาโป๊งที่เป็นแป้งทอดกรอบนอกนุ่มใน จาบูเต๊หรือถั่วรวมสไตล์มลายูที่ได้รับอิทธิพลมาจากอินเดีย หมี่ฮกเกี้ยน กินกับหมูฮ้องหอมกลิ่นพะโล้แบบจีน กินแกล้มกับน้ำพริกขยำแบบพื้นเมือง เป็นต้น

เสื้อผ้าแบบเพอรานากัน

เสื้อผ้าเครื่องแต่งกายของลูกหลานเพอรานากัน นับเป็นอีกไฮไลต์ที่บ่งบอกเอกลักษณ์ได้ชัดเจน โดยเฉพาะชุดแต่งงาน

ชุดแต่งงานของเจ้าบ่าว เป็นสูทสีขาว ซึ่งสะท้อนร่องรอยรากเหง้าของวัฒนธรรมเพอรานากันได้ดี เพราะผู้ชายมักทำการค้า ต้องติดต่อกับชาวต่างชาติ จึงนิยมใส่สูท เอกลักษณ์ของสูทแบบเพอรานากันคือกระเป๋าที่ชายเสื้อ 2 ข้างและอกด้านซ้าย  และติดเข็มกลัดทองหรือดอกไม้ที่เจ้าสาวทำให้ไว้ที่ปกเสื้อ

ส่วนชุดของเจ้าสาว ตัวเสื้อจะเป็นเสื้อคลุมยาวถึงหน้าแข้ง แบบที่เรียกว่าเคบายาซึ่งได้รับการขึ้นทะเบียนจากยูเนสโกให้เป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมที่จับต้องได้ของมนุษยชาติที่มาจากการเสนอร่วมกันของ 5 ประเทศคือ ไทย มาเลเซีย สิงคโปร์ อินโดนีเซีย และบรูไน ตัวเสื้อตัดเย็บแบบโบราณ คือ แขนตรงแบบจีนหรือกิโมโน และเสริมด้วยผ้าสามเหลี่ยมใต้รักแร้เพื่อให้เคลื่อนไหวสะดวก สวมคู่กับผ้าโสร่งหรือผ้าปาเต๊ะ รองเท้าผ้าปักสีแดงที่เป็นสีมงคล  ส่วนเครื่องประดับจะเป็นทอง ทั้งสร้อยทองเส้นยาว เข็มกลัดแบบ 3 ตัวมีโซ่คล้องกันเป็นชุดแทนกระดุม   กำไลข้อเท้าที่ต้องบิดหัวบัวออกด้านนอก

นอกจากนี้ เครื่องแต่งกายของผู้หญิงเพอรานากันยังมีอีกหลายแบบแล้วแต่ความเป็นทางการหรือลำลอง  แต่สิ่งที่เหมือนกันคือ ผ้านุ่งหรือผ้าโสร่งที่มีลวดลายเฉพาะ ไม่ว่าจะลายดอกไม้ หรือลายเมฆพยับฝน และตัวเสื้อเป็นเสื้อแขนยาวจะเป็นผ้าทึบหรือผ้าโปร่งก็ได้ ทรงผมก็สะท้อนร่องรอยวัฒนธรรมเช่นกัน  มีทั้งการเกล้าผมทรงสูงสำหรับงานพิธีการ หรือรวบผมเรียบและทำเป็นมวยเล็กๆ ข้างหูสองข้างแบบจีน

ปัจจุบันโลกหมุนไปอย่างรวดเร็ว วิถีชีวิตของคนทั่วโลกมีความทันสมัยคล้ายคลึงกัน  แต่วัฒนธรรมเพอรานากันยังคงรักษาเอกลักษณ์ได้ชัดเจน ให้ความรู้สึกที่แตกต่างออกไป และสะท้อนให้เห็นว่าวัฒนธรรมที่มีรากเหง้ายาวนาน หลอมรวมความแตกต่างเข้าด้วยกัน ยั่งยืนเมื่อลูกหลานหรือคนในวัฒนธรมมนั้นๆ เห็นคุณค่า และรู้จักปรับตัว ประนีประนอม พร้อมจะเปลี่ยนแปลงให้เหมาะกับท้องถิ่น และสถานการณ์