เบื้องหลัง 'ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ' พลิกโฉมสาธารณสุขไทยสู่การแพทย์แม่นยำ

ในยุคที่เทคโนโลยีและนวัตกรรมทางการแพทย์ก้าวไปอย่างรวดเร็ว ประเทศไทยกำลังเผชิญหน้ากับความท้าทายครั้งใหญ่ในการยกระดับมาตรฐานการสาธารณสุข เพื่อเตรียมพร้อมรับมือกับโรคอุบัติใหม่ โรคมะเร็ง และโรคหายากต่าง ๆ หนึ่งในกุญแจสำคัญที่จะพลิกโฉมการรักษาพยาบาลของประเทศ คือ "ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ" ซึ่งดำเนินการโดย กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ซึ่งเปิดตัวอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 30 กันยายน 2569 ที่ผ่านมา

ดร.นพ.สุรเดชช ชวะเดช รองอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ให้สัมภาษณ์พิเศษกับ "ฐานเศรษฐกิจ" ถึงเรื่องราวเบื้องหลังพร้อมความท้าทายและเป้าหมายสำคัญในการขับเคลื่อนระบบสาธารณสุขไทยให้ก้าวสู่ระดับสากล   

จุดเริ่มต้นของการจัดตั้ง "ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ "

การจัดตั้ง "ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ" National Bioresource Center (NBRC) เกิดขึ้นจากมติคณะรัฐมนตรี (ครม.) ในยุคของอดีตนายกรัฐมนตรี พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา ซึ่งได้มอบหมายให้ดำเนินการจัดเก็บ Specimen หรือ ตัวอย่างทางชีวภาพของคนไทย จำนวน 50,000 ราย ใน 5 กลุ่มโรคหลัก ได้แก่ โรคติดเชื้อ, โรคมะเร็ง, โรคหายาก, โรค NCDs (กลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง) และกลุ่มเภสัชพันธุศาสตร์ (การแพ้ยา) รวมถึงกลุ่มชาติพันธุ์ด้วย

กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ได้รับมอบหมายให้เป็นหนึ่งในหน่วยงานหลักในการรับผิดชอบดูแลและจัดเก็บตัวอย่างเหล่านี้ ผ่านการดำเนินงานผ่านธนาคารชีวภาพหลากหลายประเภท ได้แก่

1. ธนาคารจุลินทรีย์ (Microbial Biobank) ดูแลและให้บริการจุลินทรีย์เพื่อการวิจัย เทคโนโลยีชีวภาพ อาหาร และผลิตภัณฑ์   

2. ธนาคารชีวภาพพืช (Plant Biobank) อนุรักษ์ทรัพยากรพันธุกรรมพืช สนับสนุนการปรับปรุงพันธุ์ การเกษตร และเศรษฐกิจ   

3. ธนาคารชีวภาพสัตว์ (Animal Biobank) รวบรวมทรัพยากรพันธุกรรมสัตว์สำหรับงานวิจัยด้านวิทยาศาสตร์และการแพทย์   

4. ธนาคารชีวภาพมนุษย์ (Human Specimen Biobank) เชื่อมโยงกับโครงการจีโนมิกส์ประเทศไทย (Genomics Thailand) เพื่อกำกับดูแลตัวอย่างชีวภาพมนุษย์และข้อมูลสุขภาพ   

"เป้าหมายของการทำ Biobank ไม่ใช่แค่การเก็บตัวอย่างไว้เฉย ๆ แต่คือการสร้าง "คลังข้อมูลขนาดใหญ่" ของประเทศ ที่จะช่วยให้นักวิจัยทั้งภาครัฐและเอกชนสามารถนำไปต่อยอดในการพัฒนาและค้นคว้าหายารักษาโรคใหม่ๆ โดยเฉพาะโรคหายากและโรคมะเร็งที่มักเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมของคนไทยโดยเฉพาะ" ดร.นพ.สุรเดชช รองอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ระบุ

ความแตกต่างของ ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ กับ ธนาคารทั่วไป

จุดเด่นที่ทำให้ NBRC แตกต่างจากธนาคารทั่วไป คือ การเป็นโครงสร้างพื้นฐานระดับชาติ (National Infrastructure) ที่บริหารจัดการทรัพยากรชีวภาพทั้ง 4 กลุ่มหลักอย่างเป็นระบบโดยทุกกระบวนการดำเนินงานอยู่ภายใต้มาตรฐานสากลด้าน Biobanking โดยเฉพาะ ISO 20387: 2018 ของสำนักมาตรฐานห้องปฏิบัติการโดยมีขอบเขตที่ได้รับการรับรองจำนวน 4 รายการ ได้แก่ สารพันธุกรรมชนิด DNA, เลือดครบส่วน (Whole blood), บัฟฟี่โค้ต (Buffy coat) และพลาสมา (Plasma) ครอบคลุมตั้งแต่การรับตัวอย่าง การตรวจสอบคุณภาพ การรักษาสภาพ การจัดการความเสี่ยงไปจนถึงระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) ที่มีความโปร่งใสสูงสุด  

นอกจากนี้ NBRC ยังให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อการคุ้มครองสิทธิส่วนบุคคลและอธิปไตยทางชีวภาพของชาติผ่านกลไกทางกฎหมายและจริยธรรมที่เข้มงวด ได้แก่ การขอความยินยอมล่วงหน้า (Prior Informed Consent: PIC), เงื่อนไขที่ตกลงร่วมกัน (Mutually Agreed Terms: MAT), การแบ่งปันผลประโยชน์ (Access and Benefit Sharing: ABS) เพื่อป้องกันการโจรกรรมทางชีวภาพ (Biopiracy) และการนำทรัพยากรไปใช้โดยไม่ได้รับอนุญาต   

ประโยชน์ต่อประชาชน ภาคธุรกิจ เศรษฐกิจประเทศ

สำหรับประโยชน์ต่อประชาชนทั่วไปนั้น คือ ช่วยให้เข้าถึงการแพทย์ที่แม่นยำ (Precision Medicine) การรักษาพยาบาลที่มีประสิทธิภาพและตรงจุดมากยิ่งขึ้น ประชาชนสามารถมั่นใจได้ว่า ข้อมูลส่วนบุคคลและพันธุกรรมจะได้รับการปกป้องอย่างปลอดภัยตามหลักจริยธรรมสากล นอกจากนี้ยังช่วยสร้างความมั่นคงทางอาหาร ผลิตภัณฑ์สุขภาพจากโพรไบโอติก และการเตรียมความพร้อมของประเทศในการรับมือกับโรคระบาดหรืออุบัติใหม่ได้อย่างทันท่วงที 

ขณะเดียวกันก็เป็นโอกาสสำหรับภาคธุรกิจและอุตสาหกรรมด้วยเช่นกัน โดย NBRC ทำหน้าที่เป็น One-Stop Center ที่ช่วยลดต้นทุนและระยะเวลาในการค้นหาวัตถุดิบชีวภาพ (R&D Acceleration) ให้แก่ภาคเอกชน โดยตัวอย่างชีวภาพที่ผ่านการรับรองมาตรฐานสากลจะช่วยเพิ่มความน่าเชื่อถือในการจดสิทธิบัตรและการขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์ เปิดประตูสู่การต่อยอดในอุตสาหกรรมเป้าหมายใหม่ (New S-Curve) เช่น อุตสาหกรรมการแพทย์ครบวงจร, อาหารแห่งอนาคต, เกษตรมูลค่าสูง และอุตสาหกรรมสุขภาพและความงาม   

หากมองในแง่ของความคุ้มค่าเชิงเศรษฐศาสตร์นับว่าน่าสนใจไม่แพ้กันเพราะการมี NBRC ช่วยประหยัดงบประมาณแผ่นดินผ่านระบบศูนย์กลางที่ลดความซ้ำซ้อนในการจัดซื้อเครื่องมือและจัดเก็บข้อมูลของแต่ละหน่วยงาน (Economies of Scale) พร้อมทั้งช่วยรักษาคุณค่าของตัวอย่างชีวภาพให้นำกลับมาต่อยอดวิจัยได้ไม่รู้จบ ป้องกันความเสียหายจากค่าเสียโอกาส (Opportunity Cost) และยกระดับขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศในเวทีโลก  

ปฏิเสธไม่ได้ว่าการขับเคลื่อนโครงการระดับประเทศเช่นนี้ย่อมมีอุปสรรคและความท้าทาย ทั้งในแง่ของงบประมาณ ต้นทุนในการดำเนินงานที่สูง และกรอบข้อกฎหมาย แต่ด้วยความก้าวหน้าของเทคโนโลยีในปัจจุบัน เช่น การตรวจวิเคราะห์ทางพันธุกรรม ซึ่งมีต้นทุนลดลงอย่างมากจากอดีตที่เคยสูงถึงหลักแสนบาทเหลือเพียงหลักพันบาท ทำให้ประชาชนสามารถเข้าถึงการตรวจวินิจฉัยที่แม่นยำและรวดเร็วขึ้น   

อย่างไรก็ดี ในปัจจุบันแม้บทบาทหลักของ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ จะเน้นไปที่การเป็น "ผู้ควบคุมมาตรฐาน" และสนับสนุนการทำงานร่วมกับสถาบันวิจัยและโรงพยาบาลต่าง ๆ แต่ในอนาคต หากบริบททางกฎหมาย โครงสร้างพื้นฐาน และงบประมาณมีความลงตัวมากขึ้น โครงการเหล่านี้จะขยายขอบเขตและสร้างประโยชน์ให้แก่สังคมไทยในวงกว้างยิ่งขึ้น   

"เราอยากเห็นคนไทยทุกคนมีโอกาสเข้าถึงการตรวจสุขภาพเชิงลึกและมีฐานข้อมูลพันธุกรรมเป็นของตัวเอง เช่นเดียวกับรหัสประจำตัวประชาชน เพื่อความมั่นคงทางสุขภาพในระยะยาว แม้ว่าเส้นทางนี้จะเต็มไปด้วยความท้าทาย แต่กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์พร้อมที่จะก้าวเดินหน้าต่อไป เพื่อนำพานวัตกรรมการแพทย์ไทยให้ทัดเทียมระดับโลก" ดร.นพ.สุรเดชช รองอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ระบุทิ้งท้าย