ถอดรหัสตัวเลขอีสาน ติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับพุ่ง ย้ำเตือนไทย 'มะเร็งท่อน้ำดี' สูงที่สุดในโลก

จากกรณีที่มีนิสิตมหาวิทยาลัยมหาสารคามปีหนึ่ง จำนวน 4,233 ราย หรือ คิดเป็นร้อยละ 33 จากผู้ตรวจทั้งหมด 12,733 ราย ส่วนการตรวจคัดกรองนักศึกษาใหม่ของมหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม จำนวน 1,922 คน พบติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ 380 คน หรือคิดเป็นร้อยละ 19

การพบผลบวกในครั้งนี้เป็นการตรวจคัดกรองเบื้องต้นซึ่งเกิดจากการนำนวัตกรรมชุดตรวจปัสสาวะที่มีความไวสูงมาใช้ได้สร้างแรงกระเพื่อมให้สังคมหันมาให้ความสนใจเรื่องของการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับซึ่งจะนำไปสู่การเป็น "มะเร็งท่อน้ำดี" ตามมาได้ ในส่วนของการคัดกรองประชาชนในพื้นที่ จำนวน 20,000 คน พบติดเชื้อประมาณ 11%

"ฐานเศรษฐกิจ" พาไปทบทวนความสำคัญของโรคพร้อมไล่เรียงไทม์ไลน์ที่เกิดขึ้นเพื่อให้เกิดความเข้าใจในเรื่องดังกล่าวมากยิ่งขึ้น 

โรคมะเร็งท่อน้ำดี มีความสัมพันธ์กับความชุกของการติดพยาธิใบไม้ในตับ

ข้อมูลจาก มูลนิธิมะเร็งท่อน้ำดี ระบุว่า การติดเชื้อพยาธิใบในตับ (OpisthorchisViverrini) นับเป็นปัญหาสาธารณสุขที่สำคัญในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย การติดเชื้อพยาธิใบไม้ในตับมีความสัมพันธ์กับการเกิดมะเร็งท่อน้ำดี

สำหรับประเทศไทยพบว่ามีอัตราของการเกิด "มะเร็งท่อน้ำดี" สูงในผู้ป่วยที่อาศัยอยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความชุกของการติดพยาธิใบไม้ในตับสูงกว่าพื้นที่อื่นของประเทศซึ่งจากการศึกษาด้านความสัมพันธ์ พบว่า อุบัติการณ์ของ "โรคมะเร็งท่อน้ำดี" มีความสัมพันธ์กับความชุกของการติดพยาธิใบไม้ในตับซึ่งศึกษาโดยการระดับแอนติบอดี้ต่อพยาธิใบไม้ในตับในประชากรและการนับไข่พยาธิในอุจจาระ

ไทยเป็นพื้นที่มีอุบัติการณ์เกิด "โรคมะเร็งท่อน้ำดี" สูงที่สุดในโลก

อย่างไรก็ดี มะเร็งท่อน้ำดี เป็นมะเร็งที่พบไม่มากนักในโลกแต่กลับมีความชุกของการเกิดโรคสูงในประเทศไทยซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีอุบัติการณ์การเกิด "โรคมะเร็งท่อน้ำดี" สูงที่สุดในโลก การติดเชื้อพยาธิใบไม้ในตับจะเหนี่ยวนำให้เกิดการอักเสบเรื้อรังซึ่งจะนำไปสู่การเกิดความเสียหายแก่ดีเอ็นเอของเนื้อเยื่อมะเร็งท่อน้ำดีที่ติดเชื้อ จากนั้นจึงกลายเป็นมะเร็ง ดังนั้น การกำจัดพยาธิและการตรวจกรองประชากรกลุ่มเสี่ยงจึงเป็นเรื่องที่สำคัญมากที่คนไทยควรให้ความสนใจ

ล่าสุด นายพัฒนา พร้อมพัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข ได้ให้สัมภาษณ์ชี้แจงกับสื่อมวลชนว่า เรื่องนี้ต้องรอดูผลการตรวจยืนยันด้วยวิธีตรวจอุจจาระและดูไข่พยาธิจากกรมควบคุมโรคให้ชัดเจนก่อนเนื่องจากเมื่อคัดกรองด้วย ATK และมีผลเป็นบวกซึ่งทางการแพทย์นั้นไม่ได้จบแค่การตรวจคัดกรองแต่จะต้องนำไปสู่การรักษาซึ่งโรคพยาธิใบไม้ในตับมีสาเหตุมาจากการรับประทานอาหารที่ไม่ได้ปรุงสุกซึ่งเป็นที่นิยมของประชาชนในพื้นที่ภาคอีสานส่วนใหญ่จนเป็นประเพณีโดยในส่วนของสาธารณสุขนั้นต้องเร่งประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนรับประทานอาหารที่ปรุงสุก 

เปิดไทม์ไลน์ตรวจสุขภาพนิสิต -นักศึกษาใหม่ จ.มหาสารคาม

สำหรับเรื่องนี้เกิดขึ้นหลังจากที่มหาวิทยลัยมหาสารคามจัดตรวจสุขภาพนิสิตใหม่ระดับปริญญาตรี ประจำปีการศึกษา 2569 หลายพันคน เมื่อวันที่ 14 - 17 มิถุนายน 2026 โดยโรงพยาบาลสุทธาเวช คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม โดยสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมหาสารคาม ร่วมกับมหาวิทยาลัยได้นำนวัตกรรมชุดตรวจปัสสาวะเพื่อหาแอนติเจนของพยาธิใบไม้ตับซึ่งเป็นผลงานพัฒนาจากมหาวิทยาลัยขอนแก่น มาใช้คัดกรองเป็นปีแรกซึ่งชุดตรวจดังกล่าวนี้ ตรวจง่ายและมีความไวสูงมาก (High Sensitivity) สามารถตรวจเจอสารบ่งชี้ได้แม้จะมีพยาธิตัวเต็มวัยจำนวนน้อยหรือยังไม่ออกไข่ 

กระทั่งได้มีการเปิดเผยข้อมูลจึงสร้างแรงกระเพื่อมให้เกิดขึ้นในสังคมโดยเมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม 2026 ได้เริ่มมีการรายงานตัวเลขผลการคัดกรองสุขภาพที่น่าตกใจออกมา ต่อมานายชุมพิชญ์ เดชะรัฐ ผู้ว่าราชการจังหวัดมหาสารคาม ออกคำสั่งเร่งด่วนให้ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมหาสารคาม (สสจ.) ปูพรมตรวจร้านส้มตำและร้านอาหารรอบมหาวิทยาลัยทันทีเนื่องจากเชื่อว่า สาเหตุมาจากการกินปลาร้าดิบที่ไม่ได้มาตรฐาน มีไข่พยาธิปนเปื้อนซึ่งหากปล่อยไว้ในอีก 15-20 ปีข้างหน้าเสี่ยงเป็นมะเร็งท่อน้ำดีได้

ขณะที่สื่อหลักและสื่อโซเชียลรายงานข่าวเรื่องนี้กันอย่างครึกโครมจนเกิดกระแสวิพากษ์วิจารณ์และพุ่งเป้าไปที่ร้านส้มตำปลาร้าดิบและร้านอาหารรอบรั้วสถาบันซึ่งส่งผลกระทบกับกลุ่มผู้ประกอบการร้านส้มตำต่าง ๆ ที่ออกมาร้องขอความเป็นธรรมโดยระบุว่า ร้านค้าตกเป็นจำเลยสังคมอย่างไม่ถูกต้อง เนื่องจากนิสิตพึ่งย้ายมาจากต่างจังหวัดทั่วประเทศ อีกทั้งพยาธิใบไม้ตับอาจมาจากการบริโภคอาหารดิบชนิดอื่น เช่น ก้อยปลาตอง ซอยจุ๊ ปูดิบ หรือกุ้งแช่น้ำปลา จากที่อื่นมาก่อน 

ผลตรวจปัสสาวะอาจเกิดผลบวกลวงได้ต้องตรวจยืนยันโรคซ้ำ

ในวันที่ 7 - 8 กรกฎาคม 2026 กระทรวงสาธารณสุขและมหาวิทยาลัยได้ชี้แจงข้อเท็จจริงเรื่องนี้ โดยเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2026 นายพัฒนา พร้อมพัฒน์ รมว.สาธารณสุข ให้สัมภาษณ์กับสื่อมวลชนที่ทำเนียบรัฐบาลโดยยืนยันว่า ไม่ใช่การระบาดรุนแรงแต่ตัวเลขที่พุ่งสูงเป็นผลจากนวัตกรรมชุดตรวจปัสสาวะที่จับกลุ่มเสี่ยงได้มากขึ้นพร้อมย้ำว่า ผลตรวจปัสสาวะอาจเกิดผลบวกลวง (False Positive) ได้บ้างจึงจำเป็นต้องมีการตรวจยืนยันโรคตามมาตรฐาน

จากนั้นในวันที่ 8 กรกฎาคม 2026 อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาสารคามได้ออกแถลงการณ์และมีคำสั่งให้ตรวจยืนยันผลนิสิตกลุ่มเสี่ยงทุกรายด้วยการส่งตรวจหาไข่พยาธิจากอุจจาระ (Stool Examination) ซ้ำอีกครั้งตามมาตรฐานทางการแพทย์ก่อนเริ่มการจ่ายยารักษา

ขณะที่แผนงานและมาตรการที่ได้ดำเนินการควบคู่กันไปโดยทางโรงพยาบาลและสาธารณสุขจังหวัดร่วมมือจ่ายยาถ่ายพยาธิใบไม้ตับควบคู่กับการติดตามอาการนิสิตอย่างใกล้ชิดเพื่อตัดวงจรลดความเสี่ยงการเกิดโรค "มะเร็งท่อน้ำดี" ในอีก 15-20 ปีข้างหน้า มีมาตรการสำหรับร้านค้าโดยทางจังหวัดเตรียมมอบป้ายรับรอง "ร้านนี้ปลาร้าสุก ปลอดภัย" เพื่อประกันความปลอดภัยให้กับร้านค้าต่าง ๆ อำนวยความสะดวกให้กับประชาชนในการคัดกรองและสร้างความมั่นใจให้กับนิสิตนักศึกษา