
ส่องนวัตกรรม ATMPs ‘ยาที่มีชีวิต’ ดันงานวิจัยไทยสู่ Medical Hub
เจาะลึกนวัตกรรม ‘สเต็มเซลล์’ สู่ ATMPs ยาที่มีชีวิต โดยนักวิจัยไทยเร่งพัฒนานวัตกรรมรักษาโรคร้าย ยกระดับไทยสู่ศูนย์กลางการแพทย์ ให้ประชาชนเข้าถึงการรักษาขั้นสูงในอนาคต
KEY
POINTS
- รัฐบาลผลักดันการวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์การแพทย์ขั้นสูง (ATMPs) หรือ "ยาที่มีชีวิต" เช่น เซลล์บำบัดและยีนบำบัด เพื่อยกระดับประเทศไทยสู่การเป็นศูนย์กลางทางการแพทย์ (Medical Hub)
- ตลาด ATMPs ในไทยมีศักยภาพเติบโตสูง คาดว่าจะมีมูลค่าหลายหมื่นล้านบาทภายในปี 2575 ซึ่งเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญทางเศรษฐกิจ
- ความท้าทายหลักคือการผลักดันงานวิจัยจากห้องปฏิบัติการสู่การใช้งานจริง ซึ่งเผชิญข้อจำกัดด้านเงินทุนที่สูง ขาดโครงสร้างพื้นฐานการผลิตที่ได้มาตรฐาน และกฎระเบียบที่ซับซ้อน
- แนวทางขับเคลื่อนนวัตกรรมต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างรัฐและเอกชน (PPP) การสนับสนุนด้านงบประมาณ และการพัฒนาระบบอนุมัติแบบ One Stop Service เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงการรักษาได้ในวงกว้าง
“สเต็มเซลล์” กำลังได้รับความสนใจอย่างมากในวงการแพทย์ปัจจุบัน เพราะสามารถต่อยอดสู่ผลิตภัณฑ์การแพทย์ขั้นสูง (Advanced Therapy Medicinal Products: ATMPs) ทั้งเซลล์บำบัด ยีนบำบัด และวิศวกรรมเนื้อเยื่อ ซึ่งรัฐบาลไทยกำลังผลักดันการพัฒนาเทคโนโลยีดังกล่าว เพื่อเพิ่มขีดความสามารถและยกระดับประเทศไทยไปสู่ศูนย์กลางบริการทางการแพทย์ในภูมิภาค
แต่การพัฒนา ATMPs ยังเผชิญความท้าทายหลายด้าน โดยเฉพาะโจทย์สำคัญ คือ การผลักดันผลงานวิจัยให้สามารถต่อยอดสู่การรักษาที่มีคุณภาพ ปลอดภัย และเข้าถึงผู้ป่วยได้จริง โดยเฉพาะการเพิ่มทางเลือกสำหรับรักษาโรคมะเร็ง
ธุรกิจสเต็มเซลล์กับการพัฒนา ATMPs ในประเทศไทย
รศ.ดร.ปริญญา น้อยสา ผู้ช่วยผู้อำนวยการเทคโนธานี ฝ่ายส่งเสริมความสามารถในการแข่งขันของภาคอุตสาหกรรม มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี เปิดเผย “ฐานเศรษฐกิจ” ว่า สเต็มเซลล์ (Stem Cells) หรือเซลล์ต้นกำเนิด เป็นเซลล์ที่มีความสามารถในการเพิ่มจำนวนและพัฒนาไปเป็นเซลล์ชนิดต่าง ๆ แต่ละประเภทได้ มีบทบาทสำคัญต่อการสร้างและซ่อมแซมเนื้อเยื่อในร่างกาย และเป็นเทคโนโลยีชีวการแพทย์ที่กำลังถูกพัฒนาต่อยอดไปสู่ผลิตภัณฑ์ทางการแพทย์หลายประเภท
ทั้งการรักษาโรค การฟื้นฟูเนื้อเยื่อ และการพัฒนาผลิตภัณฑ์การแพทย์ขั้นสูง (Advanced Therapy Medicinal Products: ATMPs) รวมถึง CAR-T Cell โดยมูลค่าตลาด ATMPs ของประเทศไทย (ข้อมูลปี 2568) ประมาณ 8,500 - 10,000 ล้านบาท อัตราการเติบโต (CAGR 2568 - 2575) ประมาณ 18 - 22% ต่อปี และคาดการณ์มูลค่าตลาด (ปี 2575) ประมาณ 28,000 - 40,000 ล้านบาท ขณะที่มูลค่าตลาดในภูมิภาคอาเซียน (ปี 2575) มีมูลค่ากว่า 230,000 - 300,000 ล้านบาท
“เรื่องสเต็มเซลล์รวมถึงธุรกิจที่เกี่ยวข้องกันในประเทศไทยมีมานานราว 15-20 ปีแล้ว ส่วนใหญ่เก็บสเต็มเซลล์จากสายสะดือแบ่งเป็น 2 ประเภท ได้แก่ 1.เนื้อเยื่อสายสะดือ 2.เลือดจากสายสะดือ โดยนักวิจัยจะให้ความสนใจคุณสมบัติของสเต็มเซลล์ 3 ด้าน ได้แก่ การลดการอักเสบ การปรับสมดุลระบบภูมิคุ้มกัน และการสนับสนุนกระบวนการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ ซึ่งยังไม่สามารถสรุปว่าเซลล์ดังกล่าวรักษาโรคได้ทุกประเภท”
การรักษาด้วยสเต็มเซลล์แบ่งตามแหล่งที่มาได้ 2 รูปแบบ ได้แก่ Autologous คือการใช้เซลล์ของผู้ป่วยเอง ช่วยลดความเสี่ยงด้านภูมิคุ้มกันบางประการ และ Allogeneic คือการใช้เซลล์จากผู้บริจาค ที่ต้องประเมินความปลอดภัย ความเข้ากันได้ และความเสี่ยงทางภูมิคุ้มกันตามชนิดผลิตภัณฑ์และข้อบ่งชี้การรักษา ไม่สามารถรับประกันได้ว่าการใช้เซลล์จากเครือญาติหรือบุคคลอื่นจะปลอดภัยโดยไม่มีความเสี่ยง
ปัจจุบันนักวิจัยทั่วโลกกำลังศึกษาถึงความสามารถของสเต็มเซลล์เพื่อใช้ในการรักษาโรค ทั้งทดลอง ทบทวน และวิเคราะห์จากการทดลองทางคลินิก รวมถึงการศึกษาประสิทธิผลกับความปลอดภัยเพิ่มเติม เช่น ในโรคข้อเข่าเสื่อม, โรคไตเรื้อรัง ยกตัวอย่าง การสนับสนุนฟื้นฟูเนื้อเยื่อไต ศึกษาการให้เซลล์ผ่านหลอดเลือดดำ และติดตามผลด้วยตัวชี้วัดการทำงานของไต เช่น eGFR (Estimated Glomerular Filtration Rate) ซึ่งยังไม่มีข้อมูลยืนยันว่าสามารถฟื้นฟูหน่วยกรองไตหรือชะลอการเข้าสู่การฟอกไตได้
นอกจากนี้ ยังเพื่อป้องกันโรคและชะลอวัย (Preventive & Anti-aging) เป็นอีกแนวทางที่ภาคธุรกิจสุขภาพให้ความสนใจ โดยมุ่งศึกษาการลดการอักเสบเรื้อรังระดับต่ำ ที่อาจเกี่ยวข้องกับพฤติกรรมและปัจจัยด้านสุขภาพ แต่การใช้สเต็มเซลล์เพื่อชะลอวัยหรือป้องกันโรคในคนสุขภาพดี ยังไม่ถือเป็นมาตรฐานการรักษาที่ได้รับการยืนยันทั่วไป และจำเป็นต้องมีหลักฐานทางคลินิกที่น่าเชื่อถือรองรับ
ผลักดันไทยสู่ Medical Hub
รศ.ดร.ปริญญา กล่าวว่า ยกตัวอย่าง เคทีซี ที่เป็นพันธมิตรที่มีส่วนช่วยขยายการเข้าถึงนวัตกรรมสุขภาพผ่านฐานสมาชิก ช่องทางการสื่อสาร และการเชื่อมโยงองค์ความรู้กับบริการที่ตอบโจทย์ เนื่องจากเรื่องสเต็มเซลล์เป็นตลาดใหม่ ความร่วมมือนี้ จึงช่วยทั้งการสร้างความรู้ความเข้าใจ (Market Education) การขยายฐานลูกค้า (Market Expansion) และการเพิ่มโอกาสให้เข้าถึงบริการได้ง่ายขึ้น
จึงอยากให้ภาครัฐสนับสนุนงบประมาณวิจัยผ่านรูปแบบร่วมลงทุนกับภาคเอกชน (Co-investment หรือ Matching Fund) เพื่อเพิ่มโอกาสให้บริษัทไทยพัฒนาเทคโนโลยีของตนเอง พร้อมเสนอจัดตั้งระบบ One Stop Service สำหรับการพัฒนาและขึ้นทะเบียน ATMPs รวมถึงจัดทำ Checklist และแนวทางการดำเนินงานที่ชัดเจน เพื่อช่วยให้ผู้ประกอบการเข้าใจข้อกำหนดและลดความซับซ้อนของกระบวนการ
อีกด้านหนึ่ง ควรสร้างความรู้และความเข้าใจในกลุ่มบุคลากรทางการแพทย์ เพื่อเพิ่มการยอมรับนวัตกรรมที่พัฒนาในประเทศ ควบคู่กับการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานด้านห้องปฏิบัติการผลิตยา ATMPs (ATMPs Lab) ให้ใกล้สถานพยาบาลมากขึ้น เนื่องจากผลิตภัณฑ์เซลล์บำบัดต้องควบคุมสภาพแวดล้อม อุณหภูมิ และระยะเวลาขนส่งอย่างเหมาะสม เพื่อรักษาคุณภาพและความมีชีวิตของเซลล์ก่อนนำไปใช้รักษาผู้ป่วย
“หากได้รับการสนับสนุนงบประมาณ นักลงทุน และโครงสร้างพื้นฐานอย่างต่อเนื่อง ประเทศไทยมีโอกาสพัฒนางานวิจัยเซลล์และยีนบำบัดไปสู่การทดลองในมนุษย์และการพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่เป็นรูปธรรมมากขึ้นในระยะ 5-10 ปี ซึ่งความร่วมมือระหว่างโรงเรียนแพทย์ ภาครัฐ และเอกชน จะเป็นปัจจัยสำคัญในการยกระดับประเทศไทยสู่ Medical Hub เพิ่มโอกาสให้ผู้ป่วยไทยเข้าถึงการรักษามะเร็งยุคใหม่ในอนาคต”
โดยปัจจัยสำคัญสำหรับขับเคลื่อนการเติบโตที่เห็นได้ชัด คือ ความต้องการการรักษาแบบใหม่ที่สำหรับโรคเรื้อรังและโรคยากเพิ่มขึ้น, สังคมผู้สูงอายุ (Aging Society) ของประเทศไทย, การลงทุนในโครงสร้างพื้นฐาน GMP/ATMPs & CDMO, นโยบายภาครัฐและการกำกับดูแลที่ชัดเจนขึ้น เช่น อย. และ ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีและงานวิจัยในประเทศ ที่จะช่วยให้ไทยเป็นศูนย์กลางการวิจัยและพัฒนา (ATMPs R&D Hub), ฐานการผลิตตามมาตรฐานสากล รองรับการรักษาและบริการทางการแพทย์เชิงนวัตกรรมในตลาดอาเซียนและเอเชีย
ATMPs ยาที่มีชีวิต ขับเคลื่อนการแพทย์ขั้นสูง
ทั้งนี้ การใช้สเต็มเซลล์จึงถือว่ากำลังอยู่ในพัฒนาสู่ผลิตภัณฑ์การแพทย์ขั้นสูง ต้องมีองค์ประกอบหลายรูปแบบร่วมกัน ครอบคลุมทั้งกลุ่มเซลล์บำบัด ยีนบำบัด และผลิตภัณฑ์วิศวกรรมเนื้อเยื่อ โดยจะใช้คำว่า “ยาที่มีชีวิต” ช่วยอธิบายถึงผลิตภัณฑ์ได้ง่ายขึ้น และเซลล์มีชีวิตต้องควบคุมคุณภาพ ความปลอดภัย และประสิทธิผลอย่างเข้มงวด
เป็นประเด็นสำคัญในประเทศไทย ที่ต้องพัฒนาระบบสนับสนุน ATMPs ทั้งด้านการวิจัย การทดลองทางคลินิก และการขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์ โดยสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) มีแนวทางกำกับดูแลผลิตภัณฑ์การแพทย์ขั้นสูงและโครงการ ATMPs Sandbox เพื่อสนับสนุนการพัฒนาเทคโนโลยีดังกล่าว
“ยกตัวอย่าง CAR-T Cell และ NK Cell เทคโนโลยีเซลล์บำบัดที่ใช้เซลล์ภูมิคุ้มกันเพื่อมุ่งเป้าทำลายเซลล์มะเร็ง โดย CAR-T Cell เป็นเซลล์ T ที่ได้รับการดัดแปลงให้แสดงตัวรับแอนติเจนแบบไคเมอริก (Chimeric Antigen Receptor: CAR) ส่วน NK Cell เป็นเซลล์ Natural Killer ซึ่งมีบทบาทในการกำจัดเซลล์ผิดปกติ”
CAR-T Cell เทคโนโลยีภูมิคุ้มกันบำบัดมะเร็ง
รศ.ดร.เมธิจิต วัฒนพานิช คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล และ รศ.ดร.อุษรา ปัญญา ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ กล่าวว่า CAR-T Cell (Chimeric Antigen Receptor T-cell) ถือเป็นหนึ่งในแนวทางภูมิคุ้มกันบำบัดมะเร็งที่ได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่องแต่ยังมีข้อจำกัดด้านกระบวนการผลิต ระยะเวลารอคอย ต้นทุนสูง และคุณภาพเซลล์ตั้งต้นที่แตกต่างกันในผู้ป่วยแต่ละราย
ดังนั้น นักวิจัยก็มีแนวทางการพัฒนาใหม่ โดยใช้เซลล์ต้นกำเนิดชนิด iPSC (Induced Pluripotent Stem Cells) ช่วยเพิ่มจำนวนและเหนี่ยวนำให้พัฒนาเป็นเซลล์ชนิดต่าง ๆ ได้ ทั้งพัฒนาเป็นเซลล์ภูมิคุ้มกัน เช่น T-cell หรือ NK Cell ก่อนนำไปดัดแปลงพันธุกรรมให้สามารถจดจำและทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างจำเพาะ นำไปผลิตเป็นเซลล์บำบัดสำหรับผู้ป่วยได้รวดเร็วขึ้น เพิ่มโอกาสการเข้าถึงการรักษาสร้างความแตกต่างของเทคโนโลยีไทยในระดับสากล
ยังมีอีกหนึ่งศักยภาพของเทคโนโลยีดังกล่าวที่น่าสนใจคือ iPSC การพัฒนาเซลล์จำลองอวัยวะและ Organoid ซึ่งเป็นโครงสร้างเซลล์สามมิติที่จำลองลักษณะและการทำงานบางส่วนของอวัยวะจริง โดยสามารถเหนี่ยวนำเซลล์ให้พัฒนาเป็นเซลล์ตับ จอประสาทตา และเซลล์หลอดเลือด แต่ยังไม่สามารถทดแทนการทดลองในสัตว์หรือการศึกษาทางคลินิกได้ทั้งหมด
ผลักดันนวัตกรรมจากห้องปฏิบัติการไปสู่ผลิตภัณฑ์
รศ.ดร.เมธิจิต และ รศ.ดร. อุษรา กล่าวว่า ปัญหาหลักคืองานวิจัยไทยที่เกี่ยวข้องส่วนใหญ่อยู่ในขั้นก่อนการทดลองทางคลินิก (Pre-clinical) ทดสอบประสิทธิภาพผ่านเซลล์เพาะเลี้ยง บางขั้นตอนต้องดำเนินการในต่างประเทศ เนื่องจากมีโครงสร้างพื้นฐานและระบบสนับสนุนการวิจัยที่ครบวงจรมากกว่า
แม้ประเทศไทยจะมีเครือข่าย Thailand Hub of Talents in Cancer Immunotherapy (TTCI) เชื่อมโยงนักวิจัยและโรงเรียนแพทย์ทั้งในส่วนกลางและภูมิภาค มุ่งพัฒนาความรู้ด้านภูมิคุ้มกันบำบัดมะเร็ง ถ่ายทอดองค์ความรู้แก่นักศึกษาและบุคลากรทางการแพทย์ ตลอดจนสร้างความร่วมมือด้านการวิจัยและการทดลองทางคลินิก แต่อยู่ในโรงเรียนแพทย์ไทยบางแห่งเท่านั้น
“นักวิจัยไทยมีศักยภาพด้านงานวิจัยพื้นฐาน (Basic Research) และผลงานตีพิมพ์ในระดับนานาชาติ แต่การผลักดันนวัตกรรมจากห้องปฏิบัติการไปสู่ผลิตภัณฑ์ที่ใช้รักษาผู้ป่วยจริงยังเผชิญข้อจำกัดด้านเงินทุน โครงสร้างพื้นฐาน และกฎระเบียบ งานวิจัยระดับพรีคลินิกอาจใช้เงินลงทุนหลักล้านบาท ขณะที่การทดลองทางคลินิกในมนุษย์มีค่าใช้จ่ายสูงถึง 2-3 ล้านบาทต่อผู้ป่วย 1 คน และโครงการพัฒนาเต็มรูปแบบอาจต้องใช้งบประมาณรวมหลายร้อยล้านบาท”
นอกจากนี้ นักลงทุนในประเทศยังมีข้อจำกัดในการตัดสินใจลงทุน เนื่องจากการพัฒนาผลิตภัณฑ์เซลล์และยีนบำบัดต้องใช้เวลานานประมาณ 5-10 ปี มีความเสี่ยงสูง และอาจไม่สามารถสร้างผลตอบแทนได้ทันทีเหมือนธุรกิจทั่วไป
อีกหนึ่งปัญหาใหญ่คือโครงสร้างพื้นฐานการผลิตเซลล์และโปรตีนระดับมาตรฐาน GMP (Good Manufacturing Practice) สำหรับผลิตภัณฑ์ที่ใช้ในมนุษย์ ต้องอาศัยเงินลงทุนด้านสถานที่ อุปกรณ์ บุคลากร ระบบควบคุมคุณภาพ ตลอดจนค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานและบำรุงรักษาอย่างต่อเนื่อง
ดังนั้น เป้าหมายสำคัญของเครือข่ายโรงเรียนแพทย์และนักวิจัยไทย คือการพัฒนาผลิตภัณฑ์และระบบการรักษาที่มีต้นทุนเหมาะสม สามารถผลักดันเข้าสู่ระบบสาธารณสุขและสิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ หรือสิทธิ 30 บาท ผ่านสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงนวัตกรรมการรักษามะเร็งขั้นสูงได้อย่างทั่วถึง ไม่จำกัดเฉพาะผู้ป่วยที่มีกำลังจ่าย
อย่างไรก็ตาม การผลักดันนวัตกรรมเซลล์บำบัดสู่การใช้งานจริงจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างภาครัฐ มหาวิทยาลัย และภาคเอกชน ผ่านรูปแบบ Public-Private Partnership (PPP) โดยภาครัฐและมหาวิทยาลัยสนับสนุนการวิจัยขั้นต้น ขณะที่ภาคเอกชนเข้ามารับถ่ายทอดเทคโนโลยี (Technology Transfer) ขยายขนาดการผลิต (Scale-up) และต่อยอดสู่เชิงพาณิชย์
หากมีความร่วมมือทั้งหมดจะช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารต้นทุนและการผลิต ตลอดจนสร้างระบบกำหนดราคาที่เหมาะสม โดยทุกฝ่ายต้องให้ความสำคัญกับประโยชน์ของผู้ป่วยเป็นหลัก เพื่อให้การรักษามีคุณภาพและประชาชนเข้าถึงได้มากขึ้น สามารถยกระดับระบบสาธารณสุขของไทยในอนาคตได้







