เจาะร่างประกาศยาสูบฉบับใหม่ สธ.เข้มเอกชนส่งข้อมูล รขส.1 ต่อเนื่องแม้ไม่มีการผลิต-นำเข้า

กระทรวงสาธารณสุข โดยกรมควบคุมโรค ได้ประกาศเปิดรับฟังความคิดเห็นต่อ "ร่างประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไข ว่าด้วยการส่งข้อมูล ของผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบประเภทบุหรี่ซิกาแรต เพื่อขายในราชอาณาจักร (ฉบับที่ 2) พ.ศ. ...." ผ่านระบบกลางทางกฎหมาย ตั้งแต่วันที่ 4 - 18 กันยายน 2569 นี้ เพื่อรวบรวมข้อเสนอแนะจากทุกฝ่าย ทั้งผู้ประกอบการ พนักงานเจ้าหน้าที่ และประชาชนทั่วไป ก่อนนำไปสู่การบังคับใช้จริง 

การเคลื่อนไหวของกระทรวงสาธารณสุขในครั้งนี้เพื่อปรับปรุงและยกระดับมาตรการควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบในประเทศไทยให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้นหลังจากที่บังคับใช้ประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับเดิม พ.ศ. 2567 ซึ่งยังคงประสบปัญหาไม่ชัดเจนส่งผลกระทบต่อการตีความของ "เจ้าหน้าที่" และ "ผู้ประกอบการ" ในการปฏิบัติตาม 

เพิ่มนิยาม 'ผู้ผลิต-ผู้นำเข้า' ชัดเจนขึ้น

ทั้งนี้ นับตั้งแต่มีการออกประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขว่าด้วยการส่งข้อมูลของผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบประเภทบุหรี่ซิกาแรตเพื่อขายในราชอาณาจักร พ.ศ. 2567 กรมควบคุมโรค พบว่า ตัวบทกฎหมายเดิมยังมีข้อจำกัดและความไม่ชัดเจนในประเด็นสำคัญ 2 ประการ ทั้งเรื่องของสถานะความเป็น "ผู้ผลิต" หรือ "ผู้นำเข้า" โดยกฎหมายเดิมนั้นไม่ได้ระบุไว้ชัดเจนว่า บุคคล หรือ นิติบุคคล ที่ได้ขึ้นทะเบียนแจ้งรายการส่วนประกอบไว้แล้วแต่ถ้าในปีนั้น ๆ ไม่ได้มีการนำเข้า หรือ ผลิตจริง จะยังคงถือว่า มีสถานะเป็น "ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า" ตามกฎหมายอยู่หรือไม่

อีกประเด็นซึ่งเป็นข้อโต้แย้งในเชิงของการปฏิบัติตามกฎหมายที่ระบุว่า ในปีที่ผู้ประกอบการไม่มีกิจกรรมการผลิต หรือ การนำเข้าบุหรี่ซิกาแรตเข้ามาจำหน่าย ผู้ประกอบการรายนั้นยังต้องมีหน้าที่จัดทำและส่งรายงานข้อมูล (แบบ รขส.1) ตามกฎหมายหรือไม่

จากความไม่ชัดเจนดังกล่าวทำให้เกิดช่องว่างที่อาจเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการยาสูบบางรายหลีกเลี่ยงการส่งข้อมูลสำคัญซึ่งจะส่งผลเสียต่อการควบคุมและติดตามสถานการณ์ยาสูบในภาพรวมของประเทศได้เพื่อแก้ไขอุปสรรคและปิดช่องโหว่ดังกล่าว ร่างประกาศกระทรวงสาธารณสุข ฉบับที่ 2 พ.ศ. .... จึงได้มีการเพิ่มเติมและขยายความเนื้อหาสำคัญใน 2 เรื่องหลักดังกล่าวให้เกิดความชัดเจนและสอดคล้องกับเจตนารมณ์ของพระราชบัญญัติควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560 

เพิ่มนิยาม "ผู้ผลิต-ผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบ" ครอบคลุมทุกสถานะ

เริ่มจากการเพิ่มนิยามคำว่า "ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบ" ให้ครอบคลุมทุกสถานะโดยร่างประกาศฉบับใหม่นี้ได้เพิ่มคำนิยามไว้อย่างชัดเจนในข้อ 3 ที่ระบุว่า

"ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบ หมายความว่า ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบที่จะขายในราชอาณาจักรซึ่งได้รับใบรับรองการจดแจ้งรายการส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์ยาสูบและสารที่เกิดจากการเผาไหม้ของส่วนประกอบตามมาตรา 37 แห่งพระราชบัญญัติควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560 ทั้งนี้ ไม่ว่าจะมีการผลิตหรือนำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบในปีนั้นหรือไม่ก็ตาม"

การกำหนดนิยามเช่นนี้จะทำให้สถานะทางกฎหมายของผู้ประกอบการผูกอยู่กับ "ใบรับรองการจดแจ้งรายการส่วนประกอบ" หากยังคงถือใบรับรองดังกล่าวอยู่ ไม่ว่าจะเป็น "ผู้ผลิต" หรือ "ผู้นำเข้า" ไม่สามารถอ้างได้ว่า ในปีนั้น ๆ ไม่ได้ทำการผลิตหรือนำเข้าจริง 

นอกจากนี้ในร่างประกาศฉบับนี้ยังได้เพิ่มความในข้อ 4 ให้เป็นวรรคสามของข้อ 5 แห่งประกาศฯ ฉบับเดิม คือ "ในกรณีที่ไม่มีการผลิตหรือไม่มีการนำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบในปีนั้น ให้ ผู้ผลิต หรือ ผู้นำ เข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบยังคงมีหน้าที่ต้องจัดทำและส่งข้อมูลตามวรรคหนึ่งตามแบบ รขส.1 ซึ่งกำหนดในวรรคสอง" จุดนี้เป็นการยืนยันว่า หน้าที่ในการจัดทำและนำส่งข้อมูลผ่านแบบ รขส.1 เป็นหน้าที่ตามกฎหมายที่ต้องทำเป็นประจำอย่างต่อเนื่องทุกปี ตราบใดที่ยังคงมีสถานะเป็นผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าตามนิยามข้างต้น

กรมควบคุมโรค ยัน ไม่ได้สร้างภาระใหม่แก่ผู้ประกอบการ

สำหรับการปรับแก้กฎหมายในครั้งนี้ กรมควบคุมโรค เน้นย้ำว่า ไม่ได้เป็นการเพิ่มขั้นตอนการปฏิบัติหรือสร้างภาระใหม่แก่ผู้ประกอบการ แต่เป็นการขยายความให้ชัดเจนตามเจตนารมณ์ที่แท้จริงของมาตรา 40 แห่งพระราชบัญญัติควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบ พ.ศ. 2560 ซึ่งเป็นกฎหมายแม่บท การควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบตามมาตรฐานสากลและตามกรอบอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบขององค์การอนามัยโลก (WHO FCTC) ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่การจัดเก็บข้อมูลปริมาณการผลิตหรือนำเข้าตัวสินค้าเท่านั้น แต่หัวใจสำคัญคือ การป้องกันการแทรกแซงนโยบายสาธารณสุขจากอุตสาหกรรมยาสูบ

บังคับให้ต้องส่งข้อมูลตามแบบ รขส.1 อย่างสม่ำเสมอทุกปี

ทั้งนี้ ข้อมูลที่ผู้ประกอบการต้องรายงานตามแบบ รขส.1 นั้นครอบคลุมในส่วนของงบประมาณและค่าใช้จ่ายด้านการตลาด แม้ไม่มีการนำเข้าสินค้าใหม่แต่ค่ายบุหรี่อาจยังมีการสื่อสารการตลาด ทำกิจกรรมสร้างภาพลักษณ์ หรือการทำการตลาดแอบแฝง รวมถึงข้อมูลการให้การอุปถัมภ์และการสนับสนุน การมอบเงิน ของขวัญ หรือทุนสนับสนุนแก่บุคคล กลุ่มบุคคล องค์กร หรือหน่วยงานต่าง ๆ ซึ่งเป็นช่องทางที่อุตสาหกรรมยาสูบใช้ในการสร้างอิทธิพลหรือเครือข่ายสัมพันธ์ ดังนั้น การที่ผู้ประกอบการหยุดการนำเข้าหรือผลิตบุหรี่ชั่วคราวจึงไม่ได้แปลว่า กิจกรรมการเคลื่อนไหวทางธุรกิจหรือการตลาดด้านอื่นจะหยุดลงตามไปด้วย การบังคับให้ต้องส่งข้อมูลตามแบบ รขส.1 อย่างสม่ำเสมอทุกปี จึงเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยให้คณะกรรมการควบคุมผลิตภัณฑ์ยาสูบแห่งชาติ มีข้อมูลที่ครบถ้วนรอบด้านในการวางนโยบายคุ้มครองสุขภาพของประชาชนอย่างทันท่วงที

สำหรับการเปิดรับฟังความคิดเห็นในครั้งนี้ มีกลุ่มเป้าหมายหลักที่ได้รับผลกระทบ ได้แก่ ผู้นำเข้าผลิตภัณฑ์ยาสูบประเภทบุหรี่ซิกาแรตเพื่อขายในราชอาณาจักร ผู้ผลิตผลิตภัณฑ์ยาสูบประเภทบุหรี่ซิกาแรตเพื่อขายในราชอาณาจักร รวมถึงพนักงานเจ้าหน้าที่ผู้บังคับใช้กฎหมาย 

อย่างไรก็ดี ในร่างประกาศกระทรวงสาธารณสุขฉบับดังกล่าวนี้ ไม่มีการตั้งระบบคณะกรรมการใหม่และไม่มีการกำหนดโทษทางอาญาเพิ่มขึ้นแต่อย่างใด รวมถึงไม่มีการใช้ดุลพินิจเฉพาะของเจ้าหน้าที่รัฐ เป็นเพียงการปรับปรุงหลักเกณฑ์ให้มีความโปร่งใส และสร้างความเป็นธรรมให้กับผู้ประกอบการทุกรายในการปฏิบัติตามมาตรฐานเดียวกัน