มายาคติ 'จุดสูงสุด-ต่ำสุด' กับดักนักลงทุนที่คิดว่าคุมตลาดได้

คอลัมน์ Investing Tactic โดย “กวิน สู่พานิช” ชวนถอดรหัส 4 กลไกทางจิตวิทยา Illusion of Control, Hindsight Bias, Pattern Recognition Mismatch และ Identity Trap ที่ทำให้นักลงทุนหลงเชื่อว่าสามารถจับจุดสูงสุด–ต่ำสุดของตลาดได้ พร้อมแนวทางออกแบบพอร์ตเพื่อลดการตัดสินใจตามอารมณ์

เมื่อ “การจับจังหวะ” กลายเป็นกับดักทางจิตวิทยา และพอร์ตของคุณคือผู้แพ้

ในรอบ 100 ปีของตลาดหุ้นสหรัฐ มีนักวิเคราะห์น้อยมากที่จับ top ของวิกฤติปี 1929 ได้ถูกต้อง มีน้อยกว่านั้นอีกที่จับ bottom ของเดือนมีนาคม 2009 ได้แม่นยำที่ระดับ 666 จุดของ S&P 500 และในรอบล่าสุด มีนักลงทุนเพียงหยิบมือเดียวที่กล้าเข้าซื้อในเดือนมีนาคม 2020 ที่ S&P 500 ทรุดลงราว 34% ในเวลาเพียง 5 สัปดาห์ ซึ่งกลายเป็น bottom จริงที่ตามมาด้วย rally กว่า 100% ในเวลาไม่ถึง 2 ปี

ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น? คำตอบไม่ได้อยู่ในตำราการเงิน แต่อยู่ในสมองของเราเอง นักลงทุนรายย่อยส่วนใหญ่เชื่อว่าการจับ top และ bottom เป็นทักษะที่ฝึกได้ด้วยการดูกราฟให้มากและอ่าน indicator ให้ชำนาญ

แต่งานวิจัยทางพฤติกรรมการเงิน (Behavioral Finance) กว่า 4 ทศวรรษบ่งชี้ตรงกันข้าม การจับ top และ bottom ไม่ใช่ทักษะที่ฝึกได้ แต่เป็น “มายา” ที่สมองของเราสร้างขึ้น เพื่อให้เรารู้สึกว่ายังควบคุมตลาดได้

ผมขอชวนทุกท่านมาทำความเข้าใจ 4 กลไกทางจิตวิทยา ที่ทำให้แม้แต่คนที่ฉลาดที่สุดในห้องตกอยู่ในหลุมพรางนี้

1. Illusion of Control: เมื่อสมองต้องการรู้สึกว่า “ฉันยังคุมเกมได้”

สิ่งที่เลวร้ายกว่าการสูญเสีย คือ การสูญเสียที่ไม่มีคำอธิบาย เมื่อพอร์ตของคุณติดลบ 20% โดยไม่มีเหตุผลที่คุณเข้าใจ สมองจะมองหา “การกระทำที่ทำให้รู้สึกว่ายังควบคุมได้” โดยอัตโนมัติ

นักจิตวิทยาเรียกปรากฏการณ์นี้ว่า Illusion of Control หรือ “มายาคติแห่งการควบคุม” กลไกเดียวกับที่ทำให้เราเฝ้าดูกราฟทุก 5 นาทีเมื่อพอร์ตขาดทุน ทั้งที่รู้ว่ามันไม่ได้เปลี่ยนราคาหุ้น

การพยายามจับ top และ bottom คือ Illusion of Control ในรูปแบบที่ทรงพลังที่สุด เพราะมันบอกกับสมองว่า “ตลาดอาจดูสุ่มเหมือนพายุในมหาสมุทร แต่ฉันมีเข็มทิศ ฉันเห็นสัญญาณที่คนอื่นไม่เห็น” ความวิตกกังวลจะลดลงทันทีที่คุณเชื่อแบบนั้น

แต่ในระยะยาว มันคือกับดักที่ทำให้คุณเทเงินใส่ position ใหญ่ในจังหวะที่คิดว่า “นี่คือ bottom แน่นอน” และเมื่อตลาดลงต่อ คุณจะถูกบังคับให้ตัดขาดทุนในจุดที่เลวร้ายกว่าเดิม Peter Lynch อดีตผู้บริหารกองทุน Magellan ของ Fidelity จึงกล่าวว่า เงินที่นักลงทุนเสียไปกับการพยายามคาดการณ์การปรับฐาน มากกว่าเงินที่เสียไปกับการปรับฐานเองหลายเท่า

2. Hindsight Bias: เมื่อกราฟในอดีตทำให้เรามั่นใจในกราฟอนาคตเกินจริง

เปิดกราฟ S&P 500 ปี 2007-2009 ขึ้นมาในวันนี้ คุณจะเห็น top ของเดือนตุลาคม 2007 ที่ 1,576 จุด และ bottom ของเดือนมีนาคม 2009 ที่ 666 จุด ชัดเจนเหมือนภูเขาในวันแดดออก แต่หากคุณเป็นนักลงทุนในเดือนตุลาคม 2007 คุณจะเห็นเพียงตลาดที่ทำ all-time high ใหม่

ขณะที่บทวิเคราะห์ส่วนใหญ่บอกว่าปัญหา subprime อยู่ในวงจำกัด และเมื่อตลาดเริ่มร่วงในเดือนพฤศจิกายน คุณจะคิดว่ามันเป็นเพียง healthy correction (การย่อตัวตามหลักเทคนิคอล) เหมือนทุกครั้งในรอบ 5 ปีก่อนหน้า

นี่คือ Hindsight Bias กลไกทางสมองที่ทำให้เราหลงคิดว่า “เราเห็นมันชัดเจนตอนนั้น” ทั้งที่จริง เราเพียง “เห็นมันชัดเจนตอนนี้” เท่านั้น และมันคือเชื้อเพลิงของความมั่นใจเกินจริงในรอบหน้า เมื่อคุณเชื่อว่า “เห็น” top รอบที่แล้วได้ คุณจะเทเงินใส่การจับ top รอบนี้ และวงจรของความผิดหวังก็เริ่มใหม่อีกครั้ง

3. Pattern Recognition Mismatch: เมื่อสมองที่วิวัฒนาการมาล่าสัตว์ พยายามล่าความร่ำรวยบนแท่งเทียน

สมองของมนุษย์เป็นเครื่องจักรหา pattern ที่ทรงประสิทธิภาพที่สุดในธรรมชาติ บรรพบุรุษของเรารอดจากเสือใต้พุ่มไม้ได้ เพราะสมองทำงานบนหลักการ “false positive ดีกว่า false negative” เห็นเงาที่อาจเป็นเสือ วิ่งก่อน ผิดได้ ดีกว่าตาย

และกลไกเดียวกันนี้ทำให้นักลงทุนเห็น head and shoulders ในกราฟทุกตัวที่กำลังจะ top และเห็น double bottom ในกราฟทุกตัวที่กำลังจะ bottom เพราะสมองทำในสิ่งที่มันถูกออกแบบมาให้ทำ คือหา pattern ในความสุ่ม

นักวิจัยเคยให้นักลงทุนมืออาชีพดูกราฟ 2 ชุด ชุดหนึ่งเป็นราคาหุ้นจริง อีกชุดสร้างจากการโยนเหรียญสุ่ม ผลคือพวกเขาพบ pattern “น่าเชื่อถือ” ในทั้งสองชุดเท่าๆ กัน การจับ top และ bottom ผ่าน technical pattern เพียงอย่างเดียวจึงมักให้ผลไม่ต่างจากการเดาสุ่ม

การจับจังหวะที่แท้จริงต้องอาศัยความเข้าใจ regime ของตลาดและ macro environment และที่สำคัญที่สุด ความถ่อมตัวที่ยอมรับว่าบาง pattern ที่คุณเห็น คือ noise ที่สมองแต่งขึ้น

4. Identity Trap: เมื่อ “การจับ Bottom ได้” กลายเป็นเหรียญรางวัลให้กับ Ego

ในห้องเทรดของ Hedge Fund บน Wall Street มีคำพูดที่รุ่นพี่มักบอกรุ่นน้องว่า “อย่าตกหลุมรักกับ thesis ของตัวเอง” แท้จริงแล้วมันคือคำเตือนทางจิตวิทยา อย่าให้ position ในพอร์ตกลายเป็นส่วนหนึ่งของตัวตนของคุณ แต่นั่นคือสิ่งที่เกิดขึ้นเสมอเมื่อพยายามจับ top หรือ bottom เพราะการ “จับได้” ในรอบหนึ่ง คือการเลื่อนสถานะสู่ “คนที่เห็นในสิ่งที่คนอื่นไม่เห็น” และในยุค social media ที่ทุก call ถูกบันทึกและโชว์ออฟ เหรียญรางวัลนี้ทรงพลังกว่าเงินทอง

หลายคนจึงยอมเสียเงินจริงเพื่อปกป้อง “ตัวตน” คนที่บอกว่า bottom ของ SET อยู่ที่ 1,200 จุด เมื่อตลาดลงถึงและขาดทุนหนัก เขาจะไม่ตัดขาดทุน แต่ “เพิ่ม position” เพื่อยืนยันว่าตัวเองถูก คนที่ประกาศว่าทอง $2,000 คือ top เมื่อทองทะลุ $2,300 เขาจะหา narrative ใหม่มายืนยันว่าตัวเอง “ยังถูกอยู่ในระยะยาว” Ego คือผู้เล่นที่แพ้บ่อยที่สุดในเกมนี้ เพราะมันให้ความสำคัญกับ “การถูก” มากกว่า “การได้กำไร” ซึ่งในตลาดทุนไม่ใช่สิ่งเดียวกันเสมอไป

บทสรุป

หากคุณยังคงพยายามจับ top และ bottom ของตลาดต่อไปหลังอ่านบทความนี้ ผมไม่ได้คิดว่าคุณเข้าใจอะไรผิด ผมคิดว่าคุณเป็นมนุษย์ เพราะสมองของมนุษย์ถูกออกแบบมาให้ต้องการควบคุม ต้องการ pattern และต้องการเป็น “คนที่ถูก” แต่คุณสามารถ “รู้ทัน” สมองของคุณเองได้

นักลงทุนที่ประสบความสำเร็จในระยะยาว ไม่ใช่คนที่ปฏิเสธจิตวิทยาของตัวเอง แต่เป็นคนที่ออกแบบระบบไม่ให้สมองตัดสินใจในจังหวะที่อันตราย เช่น การตั้ง position size ให้เล็กพอที่จะไม่ trigger panic เวลาตลาดร่วง การใช้ Dollar-Cost Averaging ที่ลบความต้องการ “จับจังหวะ” ออกจากสมการ หรือการแบ่งพอร์ตเป็น core ระยะยาว + tactical ระยะสั้น เพื่อให้ใจของคุณมีที่ระบาย โดยไม่ต้องเดิมพันชะตากรรมของพอร์ตหลัก

ในตลาดทุน คุณไม่จำเป็นต้องชนะทุกรอบ ไม่ต้องจับทุก bottom และไม่ต้องขายที่ทุก top คุณเพียงต้องอยู่ในเกมนานพอให้พลังของ compound interest ทำงาน และนั่นคือสิ่งที่สมองของคุณจะคัดค้านมากที่สุด เพราะมันไม่น่าตื่นเต้น ไม่ทำให้คุณรู้สึกฉลาด และไม่ให้เหรียญรางวัลกับทิฐิของคุณ แต่มันจะทำให้คุณรวย

“การขับรถโดยจ้องแต่กระจกหลัง คือสูตรสำเร็จของอุบัติเหตุ — และในตลาดทุน คือสูตรสำเร็จของการเสียพอร์ต”

ขอบคุณครับ

คอลัมน์ Investing Tactic กวิน สู่พานิช เพจ Kavin's Hybrid Trading และวิทยากรพิเศษโครงการ SITUP

หน้า 16 หนังสือพิมพ์ฐานเศรษฐกิจ ฉบับที่ 4,237 วันที่ 20 - 23 กันยายน พ.ศ. 2569