ชี้ชัด 'เงื่อนไขบำรุงรักษา' โครงการ Digital Skill 4 พันล้าน เสี่ยงล็อกสเปก

สถานการณ์ "โครงการส่งเสริมการศึกษาเท่าเทียมด้วยระบบดิจิทัล พัฒนาทักษะ และเครดิตพอร์ตโฟลิโอ" ของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) กำลังเผชิญกับจุดเปลี่ยนสำคัญ เมื่อหน่วยงานตรวจสอบ 3 แห่ง นำโดยสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.), สำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตในภาครัฐ (ป.ป.ท.) และสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) ผนึกกำลังเข้าตรวจสอบเชิงรุกต่อโครงการที่มีวงเงินสูงถึง 4,000 ล้านบาท

จากการตรวจสอบที่เน้นความโปร่งใสและความคุ้มค่า ทำให้ สพฐ. ต้องส่งสัญญาณทบทวนแผนงานอย่างหนัก เนื่องจากพบความเสี่ยงสูงในการกำหนดขอบเขตงาน (TOR) ที่อาจเข้าข่าย "ล็อกสเปก" และการผูกขาดการบำรุงรักษาในอนาคต จนนำไปสู่การตั้งคณะทำงานพิเศษเพื่อพิจารณาทางเลือกและอาจถึงขั้นปรับลดขนาดโครงการลงอย่างมีนัยสำคัญเพื่อเลี่ยงความเสียหายร้ายแรง

3 องค์กรตรวจสอบบุกสแกน "บิ๊กโปรเจกต์" สพฐ. สกัดงบละลายแม่น้ำ

เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน 2569 นายมณเฑียร เจริญผล ผู้ว่าการตรวจเงินแผ่นดิน พร้อมด้วย พ.ต.ท. สิริพงษ์ ศรีตุลา รองเลขาธิการ ป.ป.ท. และผู้แทนจาก ป.ป.ช. ได้ประชุมร่วมกับผู้บริหาร สพฐ. ที่กระทรวงศึกษาธิการ เพื่อติดตามและเฝ้าระวังการทุจริตในโครงการลงทุนขนาดใหญ่ที่มีงบประมาณเกิน 1,000 ล้านบาท เพื่อให้คำแนะนำเชิงป้องกันก่อนที่จะเกิดความเสียหายแก่รัฐ 

สำหรับบรรยากาศในการประชุมร่วมกันหน่วยงานตรวจสอบได้ตั้งประเด็นการตรวจสอบเข้มข้นใน 3 ด้านหลัก ภายใต้วัตถุประสงค์ "ตรวจอย่างครู ดูแลอย่างหมอ" ได้แก่

1. ความต้องการที่แท้จริงของผู้ใช้งาน (นักเรียน ครู ผู้ปกครอง)
2. ความเหมาะสมของวงเงินงบประมาณ
3. ความโปร่งใสของทีโออาร์และราคากลาง 

สำหรับโครงการดังกล่าว สพฐ.รายงานต่อที่ประชุมว่าเป้าหมายคือระบบดิจิทัลที่มุ่งลดความเหลื่อมล้ำและลดภาระค่าใช้จ่ายในการทำพอร์ตโฟลิโอให้นักเรียน ซึ่งเดิมที สพฐ. ออกแบบไว้ถึง 21 ฟีเจอร์ เพื่อเชื่อมโยงข้อมูลการศึกษาทั้งระบบ

แต่ปรากฏว่า สำนักงบฯได้หั่นงบฯทำให้ต้องปรับลดฟีเจอร์จากเดิม 21 ระบบ เหลือเพียง 13 หรือ 11 ระบบย่อย รวมถึงความเคลื่อนไหวทางงบประมาณที่พบว่า งบลงทุนปี 2569 จากเดิมที่ตั้งไว้ 300 ล้านบาท อาจถูกปรับลดเหลือประมาณ 220 ล้านบาท เนื่องจากกระบวนการจัดจัดจ้างที่ล่าช้าและความกังวลว่าจะไม่สามารถเบิกจ่ายได้ทันตามกำหนดการ

โครงการ The Digital Skill คืออะไร?

ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ในการประชุมผู้แทน สพฐ.ได้บรรยายสรุปถึงโครงการส่งเสริมการศึกษาเท่าเทียมด้วยระบบดิจิทัล พัฒนาทักษะ และเครดิตพอร์ตโฟลิโอ (The Digital Skill/Credit Portfolio: Empowering Educations) ว่า เป็นโครงการลงทุนขนาดใหญ่ของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ว่า โครงการนี้คือการพัฒนาระบบแพลตฟอร์มดิจิทัลทางการศึกษาเพื่อยกระดับการเรียนรู้ของนักเรียนในสังกัด สพฐ. โดยมีลักษณะสำคัญดังนี้

• งบประมาณ: เป็นโครงการผูกพันงบประมาณปี 2569 - 2570 โดยวงเงินที่ได้รับจัดสรรปัจจุบันอยู่ที่ประมาณ 1,600 ล้านบาท (จากเดิมที่เคยเสนอไว้กว่า 4,000 ล้านบาท)
• องค์ประกอบระบบ: มีการพัฒนาระบบย่อยหรือฟีเจอร์ต่างๆ เพื่อรองรับการใช้งาน ซึ่งปัจจุบันมีการปรับลดจาก 21 ฟีเจอร์ เหลือ 13 ฟีเจอร์หลัก (หรือ 11 ระบบย่อยที่ สพฐ. พัฒนาเอง)
• เทคโนโลยี: ครอบคลุมทั้งระบบการจัดการผู้ใช้ (User Management), แฟ้มสะสมผลงานดิจิทัล (E-Portfolio), ระบบการเรียนรู้ออนไลน์ (Digital Learning) และการเชื่อมโยงข้อมูลผ่านระบบ Cloud

โครงการนี้ถูกออกแบบมาเพื่อแก้ปัญหาที่เป็น "Pain Point" ของระบบการศึกษาไทยในปัจจุบัน ดังนี้

1. ลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา เพื่อให้นักเรียนทุกคนสามารถเข้าถึงแหล่งเรียนรู้ที่มีคุณภาพได้อย่างเท่าเทียม ไม่ว่าจะอยู่ในพื้นที่ห่างไกลเพียงใด

2. ลดภาระค่าใช้จ่ายของผู้ปกครอง โดยเฉพาะค่าเรียนพิเศษที่มีมูลค่าสูงถึง 30,000 ล้านบาทต่อปี และค่าใช้จ่ายในการจัดทำพอร์ตโฟลิโอเพื่อเข้ามหาวิทยาลัยกว่า 1,000 ล้านบาท

3. แก้ปัญหาการขาดแคลนครูแนะแนว ปัจจุบันมีอัตราส่วนครูแนะแนวต่อนักเรียนเพียง 1 : 500 ซึ่งไม่เพียงพอ ระบบนี้จะเข้ามาช่วยในการวางแผนเส้นทางการศึกษาและอาชีพ

4. เปลี่ยนผ่านสู่ระบบดิจิทัล เปลี่ยนจากการใช้สมุดพกแบบกระดาษมาเป็นระบบดิจิทัล เพื่อให้การเก็บข้อมูลผลงานและทักษะของนักเรียนมีความต่อเนื่อง

สำหรับประโยชน์ของโครงการนี้มุ่งเน้นให้เกิดประโยชน์ต่อผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 3 กลุ่มหลัก

1.สำหรับนักเรียน ช่วยในการค้นหาความสนใจ ทักษะ และจุดแข็งของตนเอง เพื่อวางแผนการเรียนและอาชีพในอนาคต มีระบบเก็บสะสมผลงาน (Portfolio) ในรูปแบบมาตรฐาน เพื่อใช้ยื่นเข้าศึกษาต่อในระดับอุดมศึกษา (เช่น รอบ TCAS) ได้อย่างสะดวกและลดต้นทุน และบันทึกเส้นทางการเรียนรู้ (Life Journey) ตั้งแต่ชั้นประถมจนถึงมหาวิทยาลัย

2. สำหรับผู้ปกครอง สามารถติดตามพัฒนาการและความก้าวหน้าทางการศึกษาของบุตรหลานได้ผ่านระบบ ลดภาระค่าใช้จ่าย ทั้งค่าเรียนพิเศษและการจ้างทำพอร์ตโฟลิโอ

3. สำหรับครู มีเครื่องมือดิจิทัลที่ช่วยลดภาระงานเอกสาร และช่วยในการแนะแนวนักเรียนได้อย่างมีประสิทธิภาพ เห็นภาพรวมการพัฒนาศักยภาพของนักเรียนเป็นรายบุคคล เพื่อการส่งเสริมที่ตรงจุด

นอกจากนี้ ในภาพรวมระดับประเทศ โครงการนี้ยังช่วยให้เกิดการบูรณาการข้อมูลระหว่างหน่วยงานต่างๆ เช่น กระทรวงการอุดมศึกษาฯ (อว.), กระทรวงแรงงาน และกระทรวงดิจิทัลฯ เพื่อให้การพัฒนากำลังคนของประเทศมีความต่อเนื่องและสอดคล้องกับความต้องการของตลาดงาน

เปิดกลลวง "ล็อกสเปก" ผ่านการบำรุงรักษา-บีบรัฐเป็นทาสเอกชน

หน่วยงานตรวจสอบระบุว่า โครงการในลักษณะเดียวกันนี้ กระทรวง อว. ได้ยกเลิกทีโออาร์แล้ว จึงเสนอให้บูรณาการกับหน่วยงานภายนอก เช่น กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม (DE) เพื่อใช้ระบบ Cloud หรือ AI ที่รัฐมีอยู่แล้ว แทนการลงทุนสร้างเองใหม่ทั้งหมดในราคาสูง

และประเด็นที่สร้างความตระหนกให้แก่คณะผู้บริหาร สพฐ. มากที่สุดคือคำเตือนเรื่อง "การล็อกสเปกเชิงเทคนิค" ที่ไม่ได้แสดงออกอย่างชัดเจนในขั้นตอนการซื้อขาย แต่ไปซ่อนอยู่ในร่างทีโออาร์ ที่ระบุ "เงื่อนไขการบำรุงรักษา"

ตัวแทน สตง.ให้คำแนะนำว่าจากการตรวจสอบพบว่า มีเทคนิคการกำหนดสเปกที่ดูเหมือนเปิดกว้างในตอนแรก แต่กลับระบุคุณสมบัติเฉพาะที่ทำให้มีเพียงบริษัทต้นทางเท่านั้นที่จะเป็นผู้จำหน่ายอะไหล่หรือให้บริการซ่อมบำรุงระบบได้

พฤติการณ์ดังกล่าวถูกระบุว่าเป็น "การวางยา" ที่ทำให้หน่วยงานรัฐต้องตกเป็นทาสของบริษัทเอกชนไปตลอดระยะเวลาการใช้งานระบบ เพราะไม่มีใครสามารถเข้ามาดูแลต่อได้นอกจากบริษัทเดิม

นอกจากนี้ ยังมีการตั้งข้อสังเกตเรื่องความคุ้มค่า เนื่องจากเทคโนโลยีดิจิทัลมีการเปลี่ยนแปลงเร็วมาก หากใช้เวลาจัดจ้างนานหรือทำระบบที่ใหญ่เกินความจำเป็น ระบบอาจล้าสมัยตั้งแต่วันที่เริ่มเปิดใช้งาน

รวมถึงความเสี่ยงเรื่องการเข้าถึง Source Code และความปลอดภัยของข้อมูลส่วนบุคคลของนักเรียนและครูจำนวนมหาศาล ซึ่งหากรั่วไหลผู้บริหารสูงสุดคือเลขาธิการ สพฐ. จะต้องเป็นผู้รับผิดชอบโดยตรงทั้งทางแพ่งและอาญา

สัญญาณถอย สพฐ. รื้อแผนลดฟีเจอร์-หั่นงบหนีความเสี่ยง

หลังได้รับคำเตือน ตัวแทน สพฐ. เริ่มส่งสัญญาณถอย เพื่อความปลอดภัยของข้าราชการผู้ปฏิบัติงาน โดยเลขาธิการ สพฐ. ได้แจ้งว่า รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการสั่งการให้มีการทบทวน จึงต้องตั้งคณะทำงานด่วนเพื่อศึกษาและสรุปภายในสัปดาห์หน้าเพื่อนำเสนอต่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการต่อไป

โทษหนัก "ประจานผู้บริหาร-คุกมาตรา 157" บีบข้าราชการถอยเช็ก TOR

ผู้สื่อข่าวรายงานว่าบรรยากาศในการประชุมช่วงหนึ่งมีการหยิบยกประเด็น "โทษทางวินัยและอาญา" ขึ้นมาย้ำเตือนข้าราชการหากพบความบกพร่องร้ายแรงในการติดตามความเสียหาย ยิ่งไปกว่านั้นหัวหน้าหน่วยงานยังมีความเสี่ยงที่จะต้องรับผิดชอบตามมาตรา 157 หากปล่อยให้มีการทุจริตหรือล็อกสเปกเกิดขึ้นภายใต้การบริหารของตน 

"เราไม่อยากให้ข้าราชการที่ตั้งใจทำงานต้องติดคุกเพียงเพราะความไม่รู้ หรือการถูกหลอกให้เซ็นชื่อในคณะกรรมการจัดซื้อจัดจ้าง และความโปร่งใสกับความคุ้มค่าเป็นคนละเรื่องกัน การซื้อของถูกแต่ใช้งานไม่ได้ถือเป็นความสูญเสียของชาติอย่างรุนแรง" ตัวแทนจากหน่วยงานตรวจสอบ ระบุ

จากนั้น เลขาฯ สพฐ.เปิดเผยว่า ที่ประชุมผู้บริหารระดับสูงของกระทรวง ที่มีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการเป็นประธาน มีมติให้จัดตั้ง สพฐ.คณะทำงานเฉพาะกิจขึ้นมาศึกษารายละเอียด รับฟังความคิดเห็น และจัดทำข้อเสนอทางเลือกต่าง ๆ ก่อนเสนอให้ผู้บริหารระดับกระทรวงและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการพิจารณาต่อไป

ผู้ว่าฯ สตง. ยืนยันว่าการเข้าตรวจสอบโครงการดังกล่าวเป็นไปในลักษณะ เชิงแนะนำ เพื่อให้การดำเนินงานเป็นไปอย่างถูกต้อง โปร่งใส และป้องกันความเสียหายต่อภาครัฐ ไม่ใช่การสั่งระงับหรือให้ยกเลิกโครงการ

"การตรวจสอบครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้คำแนะนำแก่หน่วยงานรัฐในการดำเนินงานให้ถูกต้องตามกฎหมายและหลักธรรมาภิบาล ลดความเสี่ยงด้านการทุจริต และป้องกันความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นกับงบประมาณของรัฐ ไม่ได้มีเจตนาระงับหรือยกเลิกโครงการ แต่ต้องการเสนอแนวทางปฏิบัติที่เหมาะสม โดยเฉพาะในโครงการที่เกี่ยวข้องกับการนำเทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้ ซึ่งเป็นนโยบายสำคัญของรัฐบาล"

เตือนระวังการจัดซื้อจัดจ้าง ห้ามล็อกสเปกเอื้อเอกชน

สตง. ยังให้ความสำคัญกับกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างโครงการที่เกี่ยวกับด้านไอทีดิจิตอล โดยยอมรับว่าหลายหน่วยงานภาครัฐยังขาดบุคลากรที่มีความเชี่ยวชาญด้านเทคโนโลยีขั้นสูง จึงสามารถขอคำปรึกษาหรือองค์ความรู้จากภาคเอกชนได้ อย่างไรก็ตาม การนำข้อมูลหรือความรู้จากภาคเอกชนมาใช้ต้องดำเนินการด้วยความรอบคอบ และต้องเปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการทุกรายเข้าร่วมการแข่งขันอย่างเป็นธรรม