มิตรภาพ มหาอำนาจ และบทเรียนยุทธศาสตร์ญี่ปุ่นในเมียนมา

เมื่อเร็วๆ นี้ ข่าวใหญ่ในแวดวงการเงินและการต่างประเทศระดับภูมิภาค คงหนีไม่พ้นการที่ญี่ปุ่นออกตัวอย่างจริงจัง ในการผลักดันให้องค์กรความร่วมมือปฏิบัติตามมาตรการทางการเงินระหว่างประเทศ หรือ FATF (Financial Action Action Task Force) เพื่อถอดเมียนมาออกจากบัญชีดำ (Blacklist) ด้านการฟอกเงิน และการสนับสนุนทางการเงินแก่การก่อการร้าย

หากเรามองเพียงผิวเผิน ผ่านรายงานข่าวของสำนักข่าวระดับโลก หลายคนอาจรู้สึกว่า นี่คือท่าทีอันเปี่ยมด้วยความเมตตาและมนุษยธรรมของรัฐบาลญี่ปุ่น ที่ต้องการผ่อนคลายมาตรการปิดล้อมทางการเงิน เพื่อเปิดช่องทางให้ความช่วยเหลือ และเยียวยาชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชนชาวเมียนมาที่กำลังยากลำบาก ทว่าในโลกการเมืองระหว่างประเทศ ความจริงอันเปลือยเปล่ามักไม่ได้ดำเนินไปตามวาทกรรมสวยหรูบนหน้าข่าว 

หากเรามองผ่านเลนส์ประวัติศาสตร์และการเมืองเชิงยุทธศาสตร์ หรือ Realpolitik เราจะพบว่าการออกตัวของญี่ปุ่นในครั้งนี้ ไม่น่าจะใช่เรื่องของความใจดี หรือมิตรภาพที่ไร้สิ่งแวดล้อม หากแต่เป็น “เกมยาว” ทางเศรษฐกิจ และการเมืองระดับมหาอำนาจ ที่ผ่านการคำนวณมาอย่างแยบยลและลึกซึ้งยิ่งครับ

ผมเป็นคนที่ชอบอ่านการเมืองด้วยการย้อนรอยดูประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะการต่างประเทศ เราจะเห็นการกระทำของรัฐบาลญี่ปุ่นในวันนี้ เปรียบเสมือนการเปิดตำราเล่มเดิมขึ้นมาเล่นในฉากทัศน์ใหม่ ญี่ปุ่นมักจะมี “แบบแผน” (Pattern) ทางยุทธศาสตร์ที่ชัดเจนเสมอ เมื่อถึงคราวต้องแสวงหาผลประโยชน์ในต่างแดน ความชาญฉลาดของญี่ปุ่นไม่ได้มาในรูปแบบของการใช้อำนาจบาตรใหญ่ หรือการเกรียงไกรทางทหารเหมือนมหาอำนาจอื่น แต่มาในรูปแบบของนักฉวยโอกาสในความเงียบ ที่สืบทอดชั้นเชิงมาจากอดีต

ย้อนไปในยุคสงครามโลกครั้งที่ 1 ในกรณีของเมืองชิงเต่า ในมณฑลซานตง ญี่ปุ่นเข้าร่วมสงครามในครั้งนั้น โดยอ้างว่ามาช่วยขับไล่อิทธิพลของเยอรมนีออกจากแผ่นดินจีน แต่เมื่อรบชนะญี่ปุ่นกลับยึดครองพื้นที่ยุทธศาสตร์นั้นไว้เสียเอง พร้อมยื่นข้อเรียกร้อง 21 ประการ เพื่อกินรวบเอกราชทางการเมือง และเศรษฐกิจของจีน

หรือแม้แต่ในเหตุการณ์กบฏนักมวย เมื่อปี 1900 ก็เช่นกัน ญี่ปุ่นก็ฉวยจังหวะความวุ่นวาย ส่งกำลังทหารเข้าร่วมกับพันธมิตรแปดชาติ เพื่อกอบโกยผลประโยชน์ และขยายอิทธิพลเข้าสู่จีน พฤติกรรมเชิงยุทธศาสตร์ที่ซุ่มรอจังหวะ เมื่อมหาอำนาจอื่นปะทะกัน หรือเมื่อเจ้าของบ้านกำลังรบติดพันและอ่อนแอ คือลายเซ็นทางการทูตที่ญี่ปุ่นใช้มาอย่างยาวนานครับ

ภาพสะท้อนในอดีตนี้ ถูกนำมาปัดฝุ่นใช้อย่างสมบูรณ์แบบในเมียนมาช่วงทศวรรษ 2010 ในเวลานั้นรัฐบาลเมียนมาภายใต้การนำของประธานาธิบดีเต็ง เส่ง กำลังพยายามปฏิรูปประเทศและเปิดรับโลกภายนอก แต่วิกฤตการเมืองก็เกิดขึ้น เมื่อเมียนมาสั่งระงับการก่อสร้างเขื่อนมยิตโซน(ในลุ่มน้ำอิรวดีตอนบน) อย่างกะทันหัน ซึ่งเป็นโครงการยักษ์ใหญ่ของรัฐบาลจีน สร้างความไม่พอใจและรอยร้าวรุนแรงระหว่างปักกิ่งกับเนปยีดอ ในช่วงเวลาเดียวกันนั้น จีนกำลังเร่งรัดการพัฒนาพื้นที่และวางแผนสร้างท่าเรือในติลาว่า แต่เมื่อเกิดรอยร้าวทางการเมือง จีนจึงตัดสินใจชะลอและทิ้งการลงทุนในนิคมอุตสาหกรรม ติลาว่าไปในที่สุด 

ในจังหวะสุญญากาศที่เมียนมากำลังโดดเดี่ยว และเผชิญความตึงเครียดกับจีน ญี่ปุ่นไม่ได้รอช้าและยื่นมือเข้ามาทันที ญี่ปุ่นใช้เม็ดเงินจำนวนไม่มาก เมื่อเทียบกับมูลค่าทางเศรษฐกิจ โดยการประกาศยกเว้นหนี้เก่ามหาศาลให้แก่เมียนมา พร้อมอัดฉีดเงินกู้ผ่อนปรน (Soft Loan / ODA) ด้วยเงื่อนไขดอกเบี้ยต่ำพิเศษ

ผลจากการยื่นมิตรไมตรีด้วยเม็ดเงินอันน้อยนิดในวันที่เมียนมาไร้ที่พึ่ง ทำให้เมียนมาตอบแทนด้วยการมอบสิทธิ์การพัฒนานิคมอุตสาหกรรมติลาว่า (Thilawa SEZ) ซึ่งเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ทางเศรษฐกิจที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งให้แก่ญี่ปุ่นไปครองเต็มมือ นี่คือชัยชนะทางการทูตแบบ “ขี่ช้างจับงูเหลือม” ที่ญี่ปุ่นเก่งกาจมาโดยตลอด

ดังนั้นเมื่อเราเห็นข่าวญี่ปุ่นออกมาวิ่งเต้นผลักดันเรื่อง FATF ให้เมียนมาในวันนี้ เราจึงอ่านเกมว่าญี่ปุ่นกำลังใช้สูตรสำเร็จเดิมในการเดินเกม เบื้องหลังการขอถอดเมียนมาออกจากบัญชีดำ อาจจะมีเหตุผลที่แท้จริงซ่อนอยู่ 3 ประการหลัก

ประการแรกคือการปกป้องผลประโยชน์ทางการค้าและการลงทุนของทุนญี่ปุ่นเอง ในช่วงก่อนหน้านี้ ญี่ปุ่นได้ทุมเม็ดเงินไปไม่น้อย ในนิคมอุตสาหกรรมติลาว่าและโครงการโครงสร้างพื้นฐานต่างๆ รวมถึงสถาบันการเงินของญี่ปุ่น ก็ได้ทุ่มเงินลงไปในเมียนมาอย่างมหาศาลเช่นเดียวกัน เมื่อเมียนมาติดอยู่ในบัญชีดำ FATF สถาบันการเงินทั่วโลกจึงต้องปฏิบัติตามมาตรการ De-Risking ทำให้ธนาคารพาณิชย์ของญี่ปุ่นไม่สามารถโอนเงิน ตัดยอด หรือโอนเงินปันผลกลับประเทศได้ ธุรกิจเอกชนญี่ปุ่นจึงตกอยู่ในภาวะอัมพาต การปลดล็อค FATF จึงเป็นการทลายท่อการเงินเพื่อช่วยให้ทุนญี่ปุ่นหายใจได้สะดวกขึ้นนั่นเอง

ประการต่อมา คือยุทธศาสตร์การคานอำนาจ และสกัดกั้นไม่ให้เมียนมาตกเป็นของจีนอย่างเบ็ดเสร็จ ญี่ปุ่นตระหนักดีว่ายิ่งชาติตะวันตกอย่างสหรัฐอเมริกา และสหภาพยุโรปใช้มาตรการแซงก์ชัน เพื่อปิดล้อมเมียนมามากเท่าไร รัฐบาลทหารเมียนมาก็จะยิ่งถูกบีบให้ต้องกอดขาจีนแน่นขึ้นเท่านั้น จีนจะกลายเป็นผู้อยู่รอดเพียงรายเดียว ที่สามารถคุมระบบเศรษฐกิจและทรัพยากรของเมียนมาได้ การเปิดช่องทางทางการเงินโลกให้เมียนมา จึงเป็นกุศโลบายของญี่ปุ่นในการดึงเมียนมากลับเข้าสู่ระบบการเงินเสรี เพื่อเปิดทางให้ทุนเอเชียโดยเฉพาะญี่ปุ่น เข้าไปขานรับและคานอิทธิพลของจีนไว้ได้บ้าง

และประการสุดท้าย มันคือการซื้อใจรัฐบาลเมียนมาด้วยต้นทุนที่ต่ำที่สุด การออกหน้าเจรจาในเวทีการเงินระดับโลก ญี่ปุ่นแทบไม่ต้องจ่ายเงินสดแม้แต่เยนเดียว แต่สิ่งที่ได้กลับมาคือ “บุญคุณทางการเมือง” ก้อนใหญ่ ที่สามารถนำไปใช้ต่อรองผลประโยชน์ สัมปทาน หรือโครงการในอนาคตเมื่อสถานการณ์ในเมียนมาเริ่มคลี่คลายครับ

ขณะเดียวกัน หากเราหันไปดูฝั่งชาติตะวันตก นำโดยสหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป และอังกฤษ ท่าทีของพวกเขากลับตรงกันข้ามกับญี่ปุ่นอย่างสิ้นเชิง ชาติตะวันตกคัดค้านและแสดงความไม่เห็นด้วยอย่างรุนแรงต่อข้อเสนอของญี่ปุ่น เนื่องจากชาติตะวันตกมองเมียนมาผ่านมิติของสิทธิมนุษยชน และการปราบปรามอาชญากรรมข้ามชาติ

ในปัจจุบันนี้เมียนมากลายเป็นฮับใหญ่ของศูนย์คอลเซ็นเตอร์ แก๊งสแกมเมอร์ และธุรกิจผิดกฎหมายบริเวณชายแดนที่ฟอกเงินมหาศาลมหาศาลเข้าสู่ระบบ การติดอยู่ในบัญชีดำของ FATF ร่วมกับอิหร่านและเกาหลีเหนือ จึงเป็นมาตรการเดียวที่ชาติตะวันตก จะใช้ลงโทษและกดดันไม่ให้รัฐบาลทหารเมียนมา โดยใช้ระบบการเงินโลกในการแสวงหาผลประโยชน์ การที่ญี่ปุ่นพยายามจะปลดเมียนมาออกจากบัญชีดำ จึงถูกชาติตะวันตกมองว่าเป็นพฤติกรรมที่เห็นแก่ตัว เอาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของตนนำหน้า และเป็นการทำลายความพยายามของประชาคมโลกในการกดดันระบอบอำนาจนิยม

ความขัดแย้งเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างญี่ปุ่นกับชาติตะวันตกในกรณีนี้ สะท้อนให้เห็นถึงนโยบายที่เป็นเอกลักษณ์ของญี่ปุ่น ญี่ปุ่นมักจะวางตัวเป็นมิตรแท้ของชาติตะวันตก โดยชูธงระเบียบโลกแบบประชาธิปไตยและการค้าเสรี พร้อมประณามความรุนแรงตามมารยาททางการทูต แต่ญี่ปุ่นก็ไม่เคยตัดสายสัมพันธ์กับเมียนมาเลยแม้แต่วันเดียว ญี่ปุ่นเลือกใช้ “การทูตแบบเงียบ” (Quiet Diplomacy) เพื่อรักษาช่องทางพูดคุยเสมอ เพื่อให้มั่นใจได้ว่า ไม่ว่าใครจะขึ้นมาครองอำนาจในเนปยีดอ ผลประโยชน์ของญี่ปุ่นจะไม่ถูกระงับลง และเมื่อมีข่าวลือหรือข่าวปลอมแพร่สะพัด เช่น ข่าวเรื่องญี่ปุ่นจะแจกฟรีวีซ่าให้แรงงานเมียนมา ซึ่งแท้จริงแล้วเป็นเพียงการผ่อนปรนเอกสารการทำงานชั่วคราว ข่าวเหล่านี้ก็ยิ่งสะท้อนให้เห็นว่า สังคมกำลังจับตาดูความสัมพันธ์อันลึกซึ้ง และคลุมเครือระหว่างสองประเทศนี้อย่างใกล้ชิดเพียงใด

ในอีกมุมมองหนึ่ง ประเทศไทยเรามีพรมแดนติดกับประเทศเมียนมายาวกว่า 2,400 กิโลเมตร เกมการเมืองทางการเงินในครั้งนี้ จะส่งผลกระทบถึงเราโดยตรงอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ หากเมียนมาได้รับการถอดออกจากบัญชีดำ FATF จริง ในมุมเศรษฐกิจ มันย่อมส่งผลดีต่อผู้ประกอบการไทย โดยการค้าชายแดนและการชำระเงินข้ามแดน จะกลับมาทำผ่านระบบธนาคารพาณิชย์ได้อย่างราบรื่น ช่วยลดต้นทุนในการทำธุรกิจ ลดความเสี่ยงจากการพึ่งพาระบบเงินนอกระบบหรือโพยก๊วน และจะช่วยให้ธุรกรรมนำเข้าก๊าซธรรมชาติจากเมียนมามีความเสถียรมากขึ้น

แต่ในมุมกลับกันก็อาจจะนำมาซึ่งความท้าทายด้านความมั่นคงทางการเงินอย่างร้ายแรง หากระบบการเงินเมียนมาเปิดกว้างขึ้น โดยที่กลไกการตรวจสอบยังไม่เข้มงวดพอ ประเทศไทยอาจกลายเป็นทางผ่าน หรือเป้าหมายหลักในการฟอกเงินของแก๊งสแกมเมอร์และเครือข่ายอาชญากรรมข้ามชาติได้ง่ายยิ่งขึ้นก็เป็นไปได้เช่นกัน

ประวัติศาสตร์และความจริงที่ปรากฏในวันนี้ สอนเราว่าคำว่า “มิตรภาพ” หรือ “ความช่วยเหลือทางมนุษยธรรม” ในเวทีการเมืองโลก มักเป็นเพียงวาทกรรมที่ถูกห่อหุ้มไว้อย่างนุ่มนวล แต่เนื้อแท้ข้างในวาทกรรมเหล่านี้ อาจจะมีผลประโยชน์ของชาติที่ถาวร การที่ประเทศเล็กๆ หรือคนธรรมดาจะเข้าใจเกมนี้ได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นนักวิเคราะห์ชั้นสูง เพียงแค่เรามองเห็น “แบบแผนทางประวัติศาสตร์” และมองให้ออกว่า มหาอำนาจแต่ละฝ่ายกำลังเล่นเกมอะไรอยู่

และในเกมนี้ญี่ปุ่นได้แสดงให้เห็นแล้วว่า การต่างประเทศที่ประสบความสำเร็จและน่ากลัวที่สุด ไม่ใช่การเดินหน้ายิงปืนใหญ่หรือการตะโกนข่มขู่ แต่คือการอ่านเกมล่วงหน้า ซุ่มรออย่างอดทน และเสียบแทนที่ในจังหวะเวลาที่ถูกต้อง

ประเทศไทยในฐานะเพื่อนบ้านที่ตั้งอยู่บนจุดยุทธศาสตร์สำคัญ จึงจำเป็นต้องเรียนรู้ชั้นเชิงเหล่านี้ มองเกมของมหาอำนาจให้ขาด  อ่านยุทธศาสตร์ของญี่ปุ่นและจีนให้ชัด เพื่อที่เราจะได้อยู่ให้เย็นวางตัวเป็น และดึงประโยชน์สูงสุดมาสู่ประเทศ โดยไม่ตกเป็นเพียง “หมาก” หรือ “เหยื่อ” ในเกมของคนอื่นอีกต่อไปครับ