June 20, 2019
- WWW.SETTRADE.COM -  SET  1,720.52  +14.54  +0.85%         Value  43,675.44  Mil.Baht         SET50  1,145.84  +10.61  +0.93%         Value  26,444.83  Mil.Baht         SET100  2,536.14  +23.52  +0.94%         Value  32,507.57  Mil.Baht         sSET  787.06  +2.37  +0.30%         Value  870.67  Mil.Baht         SETCLMV  1,095.22  +8.33  +0.77%         Value  8,462.88  Mil.Baht         SETHD  1,248.36  +11.62  +0.94%         Value  11,458.59  Mil.Baht         SETTHSI  1,099.45  +9.54  +0.88%         Value  23,286.86  Mil.Baht         SETWB  1,069.15  +5.90  +0.55%         Value  10,458.90  Mil.Baht         mai  359.59  -0.72  -0.20%         Value  546.05  Mil.Baht             AGRO  446.57  +0.99  +0.22%       AGRI  195.08  -0.42  -0.21%       FOOD  12,834.20  +31.85  +0.25%           CONSUMP  107.67  +0.13  +0.12%       FASHION  692.63  +0.83  +0.12%       HOME  27.80  -0.06  -0.22%       PERSON  264.99  +0.93  +0.35%           FINCIAL  198.04  +1.51  +0.77%       BANK  524.55  +4.31  +0.83%       FIN  4,298.93  +17.73  +0.41%       INSUR  11,834.68  +125.92  +1.08%           INDUS  121.11  +0.74  +0.61%       AUTO  473.77  +1.52  +0.32%       IMM  45.73  -0.04  -0.09%       PAPER  2,981.92  0.00  0.00%       PETRO  1,175.30  +10.98  +0.94%       PKG  3,292.42  +16.27  +0.50%       STEEL  27.78  +0.05  +0.18%           PROPCON  143.16  +0.76  +0.53%       CONMAT  11,527.19  +75.63  +0.66%       PROP  304.29  +1.81  +0.60%       PF&REIT  232.78  +0.50  +0.22%       CONS  102.30  +0.38  +0.37%           RESOURC  226.48  +3.25  +1.46%       ENERG  25,827.05  +370.61  +1.46%       MINE  8.56  -0.08  -0.93%           SERVICE  541.73  +4.07  +0.76%       COMM  44,311.95  +483.42  +1.10%       HELTH  5,734.03  +27.50  +0.48%       MEDIA  57.84  +0.61  +1.07%       PROF  146.85  -0.10  -0.07%       TOURISM  601.96  -1.99  -0.33%       TRANS  417.56  +2.39  +0.58%           TECH  170.77  +1.33  +0.78%       ETRON  1,362.41  +19.20  +1.43%       ICT  166.10  +1.18  +0.72%       TFEX       SET50 Index Futures       S50M19  1,148.2  +11.9  75,073        S50N19  1,147.5  +11.5  12        S50Q19  1,138.3  +4.1  1        S50U19  1,142.8  +12.0  27,360        S50Z19  1,143.0  +12.3  3,963        S50H20  1,139.3  +11.5  1,532      Sector Index Futures       BANKM19  -  -  -        COMMM19  -  -  -        ENERGM19  -  -  -        FOODM19  -  -  -        ICTM19  -  -  -      Single Stock Futures       AAVM19  4.16  +0.11  918        ADVANCM19  204.00  +1.10  33        AEONTSM19  -  -  -        AMATAM19  24.40  -  204        AOTM19  74.50  +0.95  309        APM19  7.96  +0.12  1,502        BAM19  -  -  -        BANPUM19  14.80  +0.08  2,323        BAYM19  -  -  -        BBLM19  -  -  80        BCHM19  16.66  -0.04  60        BCPM19  30.34  +0.07  53        BCPGM19  -  -  150        BDMSM19  26.00  +0.09  101        BEAUTYM19  4.46  +0.06  27        BECM19  9.01  -0.09  1,033        BEMM19  11.58  -0.21  66        BGRIMM19  35.61  +0.10  101        BHM19  168.00  -2.73  127        BJCM19  51.00  +1.04  327        BLAM19  -  -  -        BLANDM19  1.62  -0.02  10        BTSM19  12.13  +0.08  45        CBGM19  73.51  -0.34  43        CENTELM19  -  -  100        CHGM19  2.22  +0.03  1        CKM19  29.00  -0.10  19        CKPM19  6.95  +0.14  634        COM7M19  -  -  -        CPALLM19  85.00  +0.59  134        CPFM19  28.21  -0.29  203        CPNM19  76.40  +0.21  662        DELTAM19  -  -  -        DTACM19  51.15  +0.05  11        EAM19  55.29  +0.52  7        EARTHM19  -  -  -        EGCOM19X  -  -  -        EPGM19  5.90  +0.10  3        ERWM19  -  -  -        ESSOM19  -  -  200        GFPTM19  -  -  -        GLOBALM19X  -  -  -        GLOWM19  -  -  200        GPSCM19  62.02  +0.73  10        GULFM19  115.45  +2.24  2        GUNKULM19X  3.23  -0.04  6        HANAM19  -  -  500        HMPROM19  -  -  -        ICHIM19  -  -  -        INTUCHM19  60.04  +0.05  67        IRPCM19  5.06  +0.03  1,084        ITDM19  2.43  -0.01  1,218        IVLM19  48.60  +0.39  79        JASM19  6.74  -0.01  17        KBANKM19  -  -  90        KCEM19  19.00  -0.10  21        KKPM19  68.62  -0.05  3        KTBM19  19.47  -0.01  395        KTCM19X  43.99  -0.18  4        LHM19  11.14  +0.05  10        LPNM19  7.36  +0.05  1        MAJORM19  30.07  -  6        MEGAM19  -  -  -        MINTM19  39.78  +0.03  30        MTCM19  56.53  -0.29  1        ORIM19  -  -  -        PLANBM19  7.38  +0.27  52        PRMM19  -  -  -        PSHM19  -  -  -        PSLM19  -  -  -        PTGM19  18.56  +0.43  908        PTTM19  48.67  +0.67  263        PTTEPM19  132.31  -0.19  21        PTTGCM19  64.25  +0.62  291        QHM19  3.14  +0.03  2,531        RATCHM19  -  -  -        ROBINSM19  -  -  -        RSM19  -  -  -        SM19  -  -  500        SAMARTM19  8.56  -0.07  3        SAWADM19X  56.00  -0.25  5        SCBM19  135.28  +0.28  6        SCCM19  466.41  +0.41  26        SGPM19  -  -  -        SIRIM19  -  -  -        SPALIM19  22.70  +0.21  671        SPCGM19  18.73  +0.05  2        SPRCM19  9.72  +0.23  4        STAM19  13.00  +0.01  20        STECM19  27.47  +0.18  324        STPIM19  7.29  +0.17  85        SUPERM19  -  -  -        TASCOM19  19.72  +0.42  317        TCAPM19  56.24  -0.25  1        THAIM19  10.86  -  338        THANIM19  -  -  -        THCOMM19  5.90  +0.10  305        TISCOM19  91.45  +0.71  1        TKNM19  9.49  +0.39  342        TMBM19  2.00  -  396        TOPM19  63.10  +1.30  112        TPIPLM19  1.96  -0.01  326        TRUEM19  5.56  +0.06  464        TTAM19  5.18  -0.03  17        TTCLM19  8.58  -0.06  1        TTWM19  13.80  +0.11  2        TUM19  -  -  200        TVOM19  -  -  -        UNIQM19  12.25  -0.15  101        VGIM19  9.07  +0.05  1        VNGM19  -  -  -        WHAM19  4.70  -0.02  643      GF10 Futures       GF10M19  20,330  +380  7,472        GF10Q19  20,390  +380  12,213        GF10V19  20,450  +370  2,901      GF50 Futures       GFM19  20,330  +380  351        GFQ19  20,400  +390  167        GFV19  20,470  +400  73      Gold Online Futures       GOM19  1,381.60  +38.60  7,642        GOU19  1,390.60  +38.40  7,385      GOLD-D       GDM19  1,345.10  -4.44  3        GDU19  1,392.00  +36.31  204      USD Futures       USDM19  30.96  -0.27  657        USDN19  -  -  -        USDQ19  -  -  -        USDU19  30.95  -0.27  3,917      BB3 Futures       BB3U19  -  -  -        BB3Z19  -  -  -      TGB5 Futures       TGB5U19  -  -  -        TGB5Z19  -  -  -      RSS3 Futures       RSS3M19  -  -  -        RSS3N19  -  -  -        RSS3Q19  -  -  -        RSS3U19  -  -  -        RSS3V19  -  -  -        RSS3X19  -  -  -        RSS3Z19  -  -  -      RSS3D Futures       RSS3DM19  62.80  +0.50  16        RSS3DN19  61.60  +0.20  16        RSS3DQ19  56.30  +0.35  18        RSS3DU19  55.80  +0.45  18        RSS3DV19  55.60  -0.60  30        RSS3DX19  55.40  -0.90  32        RSS3DZ19  -  -  -      Index Options       Most Active Call Volume       S50M19C1150  5.8  +2.8  1,462        S50M19C1125  25.0  +10.8  832        S50U19C1175  10.1  +4.5  795        S50U19C1150  18.0  +5.7  636        S50M19C1175  1.8  +1.0  512      Most Active Put Volume       S50M19P1125  1.7  -0.9  521        S50U19P1100  8.5  -1.1  465        S50U19P1075  4.9  -0.8  309        S50U19P1125  14.5  -2.3  280        S50M19P1100  0.8  -0.2  235      ---     ตลาดหลักทรัพย์ฯ ชวนร่วมงาน SET Social Impact Day 2019 "Partnership for Impact Co-creation ออกแบบ ทางออก มหาชน" เวทีนำเสนอแนวคิดการแก้ปัญหาสังคม พร้อมพบ 60 บูธธุรกิจเพื่อสังคม 17-18 ก.ค. ที่อาคารตลาดหลักทรัพย์ฯ ลงทะเบียนร่วมงานฟรี www.setsocialimpact.com    ---     ขอเชิญผู้สนใจร่วมชมนิทรรศการศิลปกรรม "ก้าวสู่ปีที่ 45 ตลาดหลักทรัพย์แห่งประเทศไทย" พบผลงานศิลปะกว่า 100 ชิ้น จากศิลปินชั้นนำ ผลงานสะสมและผลงานของผู้บริหารและพนักงานตลาดหลักทรัพย์ฯ 24 มิ.ย.-15 ธ.ค. 62 8.30-18.30 น. เพิ่มเติม www.set.or.th หรือ 02-009-9999    ---    

เศรษฐเสวนา จุฬาฯทัศนะ | ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ กับ "สิทธิในที่ดินทำกิน"

06 Jun 2018
อ่าน 147 ครั้ง
060661-1350TP07-3302-ba

ในช่วงทศวรรษกว่าที่ผ่านมา นักเศรษฐศาสตร์ได้หันมาให้ความสำคัญกับสาขาวิชาประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ (Economic History) และการใช้เหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ในการทำความเข้าใจและอธิบายเศรษฐกิจในปัจจุบันมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็น (1) สภาวะในระยะสั้น อย่างเช่น วิกฤติเศรษฐกิจโลกในช่วงปี ค.ศ. 2007-2009 ที่มีความคล้ายคลึงกับภาวะเศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลก (The Great Depression) ในช่วงปี ค.ศ. 1928-1930 (2) การเปลี่ยนแปลงสภาพทางเศรษฐกิจ เช่น โลกาภิวัฒน์ และการเพิ่มความสำคัญของเทคโนโลยีในการผลิต ซึ่งล้วนแล้วแต่มีส่วนคล้ายคลึงกับการเปลี่ยนแปลงสำคัญที่เคยเกิดขึ้นในโลกมาก่อนแล้ว เช่น ในยุคแรกของโลกาภิวัฒน์ ช่วงปี ค.ศ. 1870s และการเปลี่ยนแปลงทางการผลิต หลังจากเกิดการปฏิวัติอุตสาหกรรม

หรือ (3) การพัฒนาทางเศรษฐกิจในระยะยาว ไม่ว่าจะเป็น ในเรื่องของการเจริญเติบโตหรือความเหลื่อมล้ำ ที่ปฏิเสธไม่ได้ว่า ย่อมมีรากฐานมาจากระบบและวิวัฒนาการทางเศรษฐกิจในอดีต การศึกษา และทำความเข้าใจเกี่ยวกับเศรษฐกิจในอดีต นอกจากจะทำให้เราเห็นภาพในปัจจุบันชัดเจนขึ้น ทั้งในแง่ของกลไกการเกิดขึ้นและผลกระทบของเหตุการณ์นั้น ๆ ในทางวิชาการ อดีตยังเปรียบเสมือนห้องปฏิบัติการทดลองอันกว้างใหญ่ ที่ให้ข้อมูลมากมายอันเป็นประโยชน์ต่อการทดสอบทฤษฎีต่าง ๆ ในเศรษฐศาสตร์ ว่า สามารถใช้อธิบายความเป็นจริงได้หรือไม่ เพื่อประโยชน์ในการพัฒนาทฤษฎีและแนวคิดต่อไปในอนาคต


07-3372

สำหรับประเทศที่เกษตรกรรมมีความสำคัญมาช้านาน อย่าง 'ประเทศไทย' ปัจจัยการผลิตอย่างที่ดินและสิทธิความเป็นเจ้าของในที่ดินทำกินย่อมมีความสำคัญต่อประสิทธิภาพในการผลิตและความกินดีอยู่ดีของผู้คนส่วนใหญ่ ประเทศไทยเริ่มมีการใช้การออกโฉนดที่ดินแบบตะวันตก ที่เราใช้ในปัจจุบัน (Torrens System) ซึ่งถือว่า เป็นระบบที่ให้ความมั่นคงในการเป็นเจ้าของ ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1901 ก่อนหน้านั้น การถือครองเป็นแบบดั้งเดิม กล่าวคือ สิทธิในที่ดินทำกินจะมีอยู่ก็ต่อเมื่อผู้นั้นได้อาศัยทำกินบนที่ดินผืนนั้น (Usufruct Rights) หากเว้นว่างห่างหายไป ก็มิอาจอ้างสิทธิได้อีกต่อไป ซึ่งงานวิจัยในอดีตมักมีข้อสรุปว่า การถือครองแบบดั้งเดิมนั้น ขาดความเป็นเจ้าของอย่างแท้จริง เป็นการถือครองที่ไม่เป็นทางการ ไม่มีเอกสารกำกับอย่างมีระบบเหมือนในปัจจุบัน ทำให้ไม่อาจให้ความมั่นคงในสิทธิที่ดินทำกินให้กับคนสามัญในประเทศได้

แต่จากการศึกษาหลักฐานชั้นต้นทางประวัติศาสตร์ ที่ได้ค้นพบขึ้นมาใหม่จากพิพิธภัณฑ์กรมที่ดิน กล่าวคือ ต้นขั้วโฉนดสวน 2,500 ฉบับ ที่ออกในช่วงปี ค.ศ. 1850s และอีก 30,000 ฉบับ ที่ออกในช่วงปี ค.ศ. 1880s ให้กับสวนในเขตกรุงเทพฯ และจังหวัดใกล้เคียง และการศึกษากรณีพิพาททางที่ดิน 327 คดี ในช่วงก่อนปี ค.ศ. 1901 แสดงให้เห็นถึงการบันทึกความเป็นเจ้าของที่ดินอย่างมีระบบ ภายใต้การถือครองอย่างดั้งเดิม ทำให้ Chankrajang and Vechbanyongratana (2017) ตั้งคำถามเกี่ยวกับข้อสรุปข้างต้น และจากการวิเคราะห์ข้อมูล เรากลับพบว่า การถือครองที่ดินอย่างดั้งเดิมนั้น น่าที่จะให้ความมั่นคงมากกว่าที่เคยสรุปกันมาในงานศึกษาก่อนหน้านี้

 

พิพิธภัณฑ์กรมที่ดิน ©museumthailand.com พิพิธภัณฑ์กรมที่ดิน
©museumthailand.com

โดยทั่วไปแล้ว นักเศรษฐศาสตร์มักจะถือกันว่า ยิ่งสิทธิองค์รวมในที่ดินครอบคลุมสิทธิย่อย ๆ มากเพียงใด สิทธิองค์รวมนั้นก็จะมีความมั่นคงมากยิ่งขึ้น ถึงแม้ว่าเป้าหมายที่แท้จริงของการสำรวจที่สวนในอดีตจะเป็นไปเพื่อการเก็บภาษี แต่บนโฉนดสวนนั้น นอกจากจะมีการจดบันทึกชนิดของผลไม้ที่ปลูกและจำนวนภาษีที่ต้องจ่าย ที่บ่งถึงการมีสิทธิในการ (1) เข้าถึง (2) เก็บเกี่ยว และ (3) บริหารจัดการที่ดินของผู้ถือโฉนดสวน แล้วยังมีการบันทึกชื่อของเจ้าของสวนและลักษณะทางกายภาพของสวน ว่ามีพื้นที่เท่าไหร่ อาณาเขตจรดอะไรบ้าง เช่น คลอง วัด ถนน แม้จะไม่มีแผนที่กำกับเหมือนในปัจจุบัน แต่ก็สามารถใช้ในการอ้างสิทธิในการ (4) กีดกันผู้อื่นมิให้เข้ามาใช้ที่ดินได้

นอกจากนั้น ยังมีหลักฐานของการเปลี่ยนมือเจ้าของของสวนในโฉนด และจากกรณีพิพาททางที่ดิน เราพบว่า 53 คดีมีความเกี่ยวข้องกับการซื้อขายที่ดิน การเช่าที่ดินและการมอบที่ดินเป็นมรดก ฉะนั้น ในการถือครองที่ดินแบบดั้งเดิมยังครอบคลุมไปถึงสิทธิในการ (5) ถ่ายโอนความเป็นเจ้าของทรัพยากรนั้น ๆ ให้แก่ผู้อื่นด้วย


1389669639-1

ความมั่นคงในสิทธิในที่ดินแบบดั้งเดิมยังสามารถแสดงให้เห็นได้จากการยอมรับสิทธิจากภาครัฐ ไม่ว่าจะเป็น การสามารถใช้โฉนดสวนเป็นหลักฐานกับหน่วยงานราชการ และการที่คนสามัญสามารถใช้กระบวนการยุติธรรมจากภาครัฐในการตัดสินข้อพิพาทต่าง ๆ เกี่ยวกับที่ดิน ซึ่งจาก 327 คดี ที่เราศึกษากว่า 2 ใน 3 เป็นคดีความที่ไม่เกี่ยวเนื่องกับผู้มียศและตำแหน่งทางราชการ

เรายังพบว่า การถือครองที่ดินแบบดั้งเดิมของไทยนั้น ยังให้ความมั่นคงครอบคลุมไปถึงผู้ที่โดยทั่วไป ถือว่าเป็นกลุ่มด้อยโอกาสทางเศรษฐกิจและชนกลุ่มน้อย เช่น ผู้หญิงและชาวต่างชาติอีกด้วย จากต้นขั้วโฉนดสวนในช่วงปี 1880s ร้อยละ 82 เป็นการถือครองที่อย่างน้อยมีเจ้าของ 1 คน เป็นผู้หญิง ในขณะที่ ร้อยละ 74 เป็นการถือครองที่อย่างน้อยมีเจ้าของ 1 คน เป็นผู้ชาย จากกรณีพิพาททางที่ดิน พบว่า 124 คดี เป็นคดีที่เกี่ยวข้องกับผู้หญิง ไม่ว่าในฐานะโจทก์หรือจำเลย ส่วนในกรณีของชาวต่างชาตินั้น เราพบว่า ร้อยละ 6 ของผู้ถือครองที่สวนเป็นชาวต่างชาติ โดยส่วนใหญ่เป็นชาวจีน และในส่วนของกรณีพิพาท กระบวนการยุติธรรมก็ครอบคลุมถึงชาวต่างชาติ โดยมีคดีที่เกี่ยวข้องกับชาวต่างชาติถึง 54 คดี หลักฐานเหล่านี้แสดงให้เห็นถึงสิทธิในการถือครองที่ดินของเพศหญิงและชาวต่างชาติที่ได้รับการยอมรับทางกฎหมาย แม้เมื่อในยามที่ประเทศไทยยังมิได้นำการถือครองที่ดินแบบสากลที่ใช้ในปัจจุบันมาใช้ก็ตาม


821867-01

นอกจากข้อสรุปที่ต่างไปจากทัศนคติและแนวคิดที่มีมาแต่เดิมเกี่ยวกับความมั่นคงในสิทธิในที่ทำกินของคนไทยในสมัยก่อนแล้ว เรายังพบนัยของความสำคัญของความมั่นคงในสิทธิในการที่ทำกินต่อการสร้างแรงจูงใจให้แก่เกษตรกรในการลงทุนในระยะยาวและต่อการเพิ่มประสิทธิภาพในการผลิต ซึ่งนำมาซึ่งคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอีกด้วย การทำสวนผลไม้เมื่อเทียบกับการเกษตรชนิดอื่น เช่น การทำนาหรือทำไร่นั้น นับว่าเป็นกิจกรรมที่ต้องการลงทุนสูง และใช้เวลารอจากวันที่เริ่มปลูกจนถึงวันที่สามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้นานกว่า หากเกษตรกรไม่รู้สึกว่า มีความมั่นคงในที่ดินเหล่านั้น ก็คงมิอาจมีแรงจูงใจในการลงทุนประเภทนี้ และถึงแม้ว่าจะต้องการการลงทุนสูง ผลไม้ เช่น ทุเรียนและหมาก ก็ถือว่าเป็นพืชเศรษฐกิจที่ให้รายได้สูงในสมัยนั้น

นอกจากนั้น จากการคำนวณจากหลักฐานที่มีอยู่ เราพบว่า ถึงแม้ว่าที่ดินที่เจ้าของเป็นผู้หญิงจะมีพื้นที่น้อยกว่าโดยเฉลี่ย แต่กลับจ่ายภาษีต่อไร่สูงกว่าที่ดินที่เจ้าของเป็นผู้ชายอย่างเดียวและมีที่ดินที่เจ้าของมีทั้งหญิงและชาย ซึ่งภาษีที่สูงกว่าแปลว่า ในสวนนั้นมีผลไม้ที่มีมูลค่ามากกว่าต่อไร่ และบ่งชี้ว่า สวนที่ผู้หญิงเป็นเจ้าของมีประสิทธิภาพในการผลิตสูงกว่า ข้อสรุปเบื้องต้นนี้ ยังสอดคล้องกับการค้นพบใน The World Development Report (2012 : 208) ว่า ประสิทธิภาพในการผลิตในภาคเกษตรในอาฟริกาในปัจจุบันจะสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ หากผู้หญิงมีการเข้าถึงทรัพยากรในการผลิต เช่น ที่ดิน มากขึ้น


1518607580059

การวิเคราะห์หลักฐานที่ค้นพบใหม่ทางประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ นอกจากจะทำให้เราเข้าใจภูมิหลังของสภาพทางเศรษฐกิจและการพัฒนาทางเศรษฐกิจมากยิ่งขึ้น ยังอาจช่วยให้ข้อมูลเพิ่มเติมในการวางนโยบายในอนาคต ในที่นี้ เช่น เกี่ยวกับเรื่องความมั่นคงในสิทธิที่ทำกิน และการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมในการแก้ปัญหากรณีพิพาททางที่ดินอย่างทั่วถึงและเท่าเทียม ซึ่งนับว่าเป็นเรื่องสำคัญที่สามารถมีนัยและผลกระทบต่อประสิทธิภาพในการผลิตและความกินดีอยู่ดีของประชาชน


เอกสารอ้างอิง
Chankrajang, Thanyaporn and Jessica Vechbanyongratana. 2017. "A Brief Economic History of Land Rights in Thailand: From Sukhothai Period to the End of King Chulalongkorn’s Reign," supported by the Thailand Research Fund under the Project, "The Economic and Social Transformation of Thailand from Historical Perspective". ISBN: 978-616-417-060-5


……………….
คอลัมน์ : เศรษฐเสวนา จุฬาฯทัศนะ โดย ดร.ธันยพร จันทร์กระจ่าง คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

หนังสือพิมพ์ฐานเศรษฐกิจ ปีที่ 38 ฉบับที่ 3,372 วันที่ 7-9 มิ.ย. 2561 หน้า 07

ข่าวที่เกี่ยวข้อง :
เศรษฐเสวนา จุฬาฯทัศนะ | นักเศรษฐศาสตร์ แห่งโลกอนาคต
เศรษฐเสวนา จุฬาฯทัศนะ | สิ่งที่ AI ทำไม่ได้


e-book-1-503x62-7


ไม่พลาดข่าวสำคัญ แค่กดเป็นเพื่อน กับ LINE @thansettakij