ทรัมป์-สี จิ้นผิง หารือแร่หายาก จับตาบราซิลตัวแปรเกมจีน-สหรัฐ

โดนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐ เเละ สี จิ้นผิง ประธานาธิบดีจีน หารือประเด็นแร่หายาก ท่ามกลางความพยายามของสหรัฐลดการพึ่งพาจีน ขณะที่สหรัฐเร่งสร้างห่วงโซ่อุปทานแร่หายากทางเลือก และหันไปเพิ่มความร่วมมือกับบราซิล จับตาการเลือกตั้งบราซิลเดือนตุลาคม อาจเป็นตัวแปรต่อการแข่งขันแร่หายากระหว่างสหรัฐและจีน

การเจรจาระดับทวิภาคีระหว่างประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ของสหรัฐฯ และประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ของจีน กำลังเริ่มต้นขึ้น ณ กรุงวอชิงตัน ท่ามกลางสายตาของประชาคมโลก  โดยเฉพาะประเด็น “แร่หายาก” กลายเป็นหนึ่งในไพ่ต่อรองสำคัญของจีน เนื่องจากเป็นวัตถุดิบสำหรับรถยนต์ไฟฟ้า หุ่นยนต์ และอาวุธแม่นยำสูง ขณะที่จีนครองบทบาทสำคัญในห่วงโซ่การผลิต และแปรรูปของโลก

แม้จีนกลับมาส่งออกบางส่วนหลังพักรบทางการค้า แต่สหรัฐ กล่าวหาว่า จีนยังอนุมัติการส่งออกล่าช้า ขณะที่จีนอาจใช้การออกใบอนุญาตส่งออกเพิ่มเติมเป็นเครื่องต่อรองในการประชุมครั้งนี้

การครองตลาดแร่หายากของจีนบดบังการเจรจาทรัมป์-สี จิ้นผิง

สหรัฐจะยังคงพึ่งพาจีนสำหรับแร่หายากไปจนถึงช่วงทศวรรษ 2030 แม้จะเร่งสร้างเหมืองและโรงงานแปรรูปของตนเอง ซึ่งถือเป็นความไม่สมดุลครั้งสำคัญที่ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ของสหรัฐต้องเผชิญ ขณะพบกับสี จิ้นผิง ประธานาธิบดีจีน ในวันพฤหัสบดี

แร่หายาก ซึ่งเป็นหนึ่งในแร่ธาตุ 60 ชนิดที่รัฐบาลสหรัฐจัดให้เป็นแร่ธาตุสำคัญ จำเป็นต้องผ่านกระบวนการแปรรูปก่อนนำไปผลิตเป็นแม่เหล็กและวัสดุอื่น ๆ ที่ใช้ในการผลิตอาวุธ รถยนต์ คอมพิวเตอร์ และสินค้าอีกมากมาย

แม้ว่าการผลิตแร่หายากที่สหรัฐใช้มากที่สุด 2 ชนิดจะเพิ่มขึ้นมากกว่า 3 เท่า นับตั้งแต่ทรัมป์กลับเข้ารับตำแหน่งเมื่อปีที่แล้ว แต่สหรัฐสามารถตอบสนองความต้องการได้เพียง 42% และภายใน 5 ปีข้างหน้า สหรัฐจะยังคงต้องพึ่งพาการนำเข้าสำหรับความต้องการเกือบหนึ่งในสี่ ตามข้อมูลจาก Benchmark Mineral Intelligence บริษัทที่ปรึกษาด้านแร่ธาตุ

จีน ซึ่งเป็นประเทศผู้ทำเหมืองและแปรรูปแร่หายากรายใหญ่ที่สุดของโลก ตกลงเมื่อปีที่แล้วที่จะชะลอข้อจำกัดด้านการส่งออกไปจนถึงวันที่ 10 พฤศจิกายน โดยการขยายเวลาชะลอข้อจำกัดการส่งออกที่อาจเกิดขึ้น เป็นหนึ่งในประเด็นที่สี จิ้นผิงและทรัมป์จะหารือกันเมื่อพบกันที่กรุงวอชิงตัน ขณะที่ทำเนียบขาวกำหนดเส้นตายของตนเองไว้ในเดือนมกราคม 2027 เพื่อสกัดกั้นการนำเข้าแร่หายากจากจีน ซึ่งแทบเป็นไปไม่ได้ที่จะบรรลุเป้าหมายดังกล่าว

นับตั้งแต่กลับเข้ารับตำแหน่ง ทรัมป์ให้ความสำคัญกับแร่หายากในฐานะประเด็นด้านความมั่นคงแห่งชาติ โดยทุ่มเงินหลายพันล้านดอลลาร์ให้กับ MP Materials, USA Rare Earth, Energy Fuels และบริษัทอื่นๆ เพื่อพยายามลดการควบคุมของจีนที่มีต่ออุตสาหกรรมดังกล่าว

แม้การลงทุนเหล่านี้จะเริ่มเห็นผล แต่ความจำเป็นที่สหรัฐยังต้องพึ่งพาการนำเข้า สะท้อนถึงสถานะการต่อรองที่อ่อนแอของทรัมป์ในการเจรจากับสี จิ้นผิง รวมถึงความซับซ้อนในวงกว้างของการสร้างอุตสาหกรรมแร่หายากขึ้นมาใหม่ตั้งแต่ต้น หลังจากสหรัฐแทบละทิ้งภาคส่วนนี้ไปในช่วงปลายศตวรรษที่ 20

นอกจากนี้ สหรัฐแทบไม่มีการแปรรูปแร่หายากที่เรียกว่าแร่หายากหนัก ซึ่งใช้ในงานด้านการทหาร แม้ว่าการผลิตแร่ธาตุเฉพาะทางสูงเหล่านี้ของสหรัฐจะเพิ่มขึ้นภายในปี 2031 แต่ยังคงต่ำกว่าความต้องการ ตามข้อมูลของ Benchmark

จีนครองการแปรรูป

การแปรรูปแร่หายากพิสูจน์แล้วว่าเป็นเรื่องซับซ้อนสำหรับสหรัฐ เนื่องจากมีความยากลำบากทั้งทางเคมีและทางกลในการแยกแร่หายากทั้ง 17 ชนิดออกจากกัน

อย่างไรก็ตาม บริษัทแร่หายากของสหรัฐกำลังเติบโต ตัวอย่างเช่น MP Materials เริ่มส่งมอบแม่เหล็กที่ผลิตจากแร่หายากที่ผ่านการแปรรูปของบริษัทเองให้แก่ General Motors เมื่อต้นเดือนนี้ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของข้อตกลงที่ทำไว้ในปี 2021

USA Rare Earth เร่งเข้าซื้อกิจการในปีนี้ หลังได้รับเงินลงทุนจากรัฐบาลสหรัฐ โดยเข้าซื้อเหมืองในบราซิลและโรงงานแปรรูปในฝรั่งเศส ขณะที่ Energy Fuels ตกลงเข้าซื้อบริษัทแห่งหนึ่งเมื่อต้นปีนี้ ซึ่งบริษัทดังกล่าวได้สร้างโรงงานผลิตแม่เหล็กขนาดใหญ่ในรัฐเซาท์แคโรไลนา

ขณะที่ซัพพลายเออร์ของจีนบางรายเริ่มชะลอการจัดส่งสินค้าไปยังสหรัฐ เนื่องจากกังวลว่าจะสร้างความไม่พอใจให้แก่รัฐบาลปักกิ่ง Reuters รายงานเมื่อต้นเดือนนี้ ซึ่งอาจเป็นภัยคุกคามในวงกว้างต่อผู้ผลิตในสหรัฐ หากสี จิ้นผิงตัดสินใจสั่งห้ามการส่งออกอย่างเป็นทางการ ตัวอย่างเช่น Ford Motor ปิดโรงงานในสหรัฐเป็นการชั่วคราวเมื่อปีที่แล้ว หลังจากอุปทานแร่หายากจากจีนหยุดชะงัก

การประชุมสี-ทรัมป์ จีนมีเหตุผลที่จะเดินหน้าส่งออกแร่หายากต่อ

เเร่หายากและแร่ธาตุสำคัญมีแนวโน้มที่จะเป็นหนึ่งในประเด็นสำคัญที่สุดในวาระการหารือ นักวิเคราะห์ประเมินผลลัพธ์ระยะใกล้ที่เป็นไปได้มากที่สุดไม่น่าจะเป็นทั้งข้อตกลงที่ครอบคลุมทุกประเด็น หรือการล่มสลายของการเจรจาโดยสิ้นเชิง แต่จีนมีเหตุผลหลายประการที่จะรักษาข้อตกลงที่จำกัด ซึ่งช่วยให้การค้าแร่หายากยังคงดำเนินต่อไป ขณะเดียวกันก็หลีกเลี่ยงการให้คำมั่นในวงกว้างหรือระยะยาว

3 เหตุผลที่จีนยังต้องการข้อตกลงพื้นฐานเรื่องแร่หายาก

ข้อเเรก จีนมีผลประโยชน์ในการป้องกันไม่ให้เกิดการเผชิญหน้าทางเศรษฐกิจกับสหรัฐขึ้นอีกครั้ง ในช่วงเวลาที่เศรษฐกิจภายในประเทศและตลาดทุนของจีนกำลังเผชิญแรงกดดัน

การประเมินนี้มีพื้นฐานจากสัญญาณล่าสุดของคณะกรรมการกำกับและบริหารทรัพย์สินของรัฐแห่งจีน หรือ SASAC ซึ่งเรียกร้องให้รัฐวิสาหกิจส่วนกลางทำหน้าที่เป็นแบบอย่างในการชำระหนี้ที่ค้างชำระ คำสั่งดังกล่าวสะท้อนถึงแรงกดดันด้านการชำระเงินและสภาพคล่องที่รัฐวิสาหกิจจีนกำลังเผชิญอยู่ในปัจจุบัน โดยรัฐวิสาหกิจเหล่านี้เป็นกลไกสำคัญของเศรษฐกิจจีน และมีบทบาทสำคัญต่อการดำเนินงานด้านแร่ธาตุสำคัญในต่างประเทศของจีน เมื่อพิจารณาจากบริบทดังกล่าว รัฐบาลปักกิ่งจึงมีแรงจูงใจมากขึ้นที่จะรักษาความสัมพันธ์กับสหรัฐให้อยู่บนพื้นฐานที่ค่อนข้างมีเสถียรภาพ

ข้อต่อมา สหรัฐกำลังพยายามลดการพึ่งพาจีนสำหรับแร่ธาตุสำคัญ ด้วยการกระจายห่วงโซ่อุปทานของตนเอง

สหรัฐกำลังเร่งกระชับความสัมพันธ์กับประเทศที่มีแร่ธาตุจำนวนมาก เช่น บราซิล พร้อมทั้งให้คำมั่นว่าจะเพิ่มความร่วมมือกับประเทศหุ้นส่วนทั่วโลกใต้ รวมถึงเปรูและเคนยา เพื่อพัฒนาห่วงโซ่อุปทานแร่หายากทางเลือก ที่น่าสังเกตคือ ก่อนการเยือนสหรัฐของสี จิ้นผิง วอชิงตันได้เดินหน้าควบคุมแร่ธาตุที่อาจมีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์มากขึ้น รวมถึงการสั่งห้ามส่งออกเศษทังสเตนเมื่อไม่นานมานี้

สถานะที่โดดเด่นของจีนในตลาดแร่หายากยังคงทำให้จีนมีอำนาจต่อรองอย่างมาก แต่การกดดันมากเกินไปอาจเร่งให้สหรัฐเดินหน้าลดการพึ่งพาจีนเร็วขึ้น ซึ่งอาจนำไปสู่สภาพแวดล้อมที่มีความขัดแย้งมากขึ้นเกี่ยวกับแร่ธาตุสำคัญ

ดังนั้น ความท้าทายของรัฐบาลปักกิ่งคือการใช้ประโยชน์จากความได้เปรียบที่มีอยู่ในปัจจุบัน โดยไม่ทำให้ความได้เปรียบนั้นหมดไป ซึ่งอาจผลักดันให้ผู้นำทั้งสองฝ่ายเลือกที่จะรักษาสถานะเดิมไว้ ด้วยการคงข้อตกลงที่มีอยู่เกี่ยวกับแร่หายาก แทนที่จะมุ่งไปสู่ข้อตกลงใหม่ครั้งใหญ่ หรือการเผชิญหน้าที่กว้างขึ้นเกี่ยวกับแร่ธาตุสำคัญ

ข้อที่สาม การประชุมทรัมป์-สี จิ้นผิงเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่จีนกำลังเผชิญแรงกดดันเพิ่มขึ้นจากยุโรป โดยสหภาพยุโรปมีท่าทีเข้มงวดมากขึ้นต่อการค้ากับจีน รวมถึงรถยนต์ไฟฟ้าและภาคส่วนอื่น ๆ ที่ผู้กำหนดนโยบายยุโรปมองว่าเงินอุดหนุนและกำลังการผลิตส่วนเกินของจีนกำลังบิดเบือนการแข่งขัน

สหภาพยุโรปเป็นหนึ่งในหุ้นส่วนทางเศรษฐกิจและการค้าที่สำคัญที่สุดของจีนมาโดยตลอดนอกเหนือจากสหรัฐ และทุกครั้งที่ความสัมพันธ์ระหว่างสหรัฐกับจีนตึงเครียด จีนมักพยายามกระชับความสัมพันธ์กับสหภาพยุโรป เมื่อพิจารณาจากมุมมองนี้ ท่าทีที่แข็งกร้าวมากขึ้นของสหภาพยุโรปในช่วงที่ผ่านมา จึงเป็นแรงจูงใจเพิ่มเติมให้จีนและสหรัฐบรรลุข้อตกลงระยะสั้นและชั่วคราวเกี่ยวกับแร่หายาก

เมื่อพิจารณาปัจจัยทั้งสามประการร่วมกัน ปัจจัยเหล่านี้ชี้ไปในทิศทางเดียวกัน นั่นคือจีนต้องการรักษาความสัมพันธ์ให้มีเสถียรภาพเพียงพอเพื่อหลีกเลี่ยงการแตกหักอย่างรุนแรง แต่มีแรงจูงใจเพียงเล็กน้อยที่จะเดินหน้าเกินกว่าข้อตกลงระยะสั้นที่คงสถานะเดิมเกี่ยวกับแร่หายากในการประชุมเดือนกันยายน

อย่างไรก็ตาม มี 2 ปัจจัยที่อาจทำให้แนวโน้มดังกล่าวซับซ้อนขึ้น

2 ปัจจัยไม่แน่นอน

การเลือกตั้งบราซิลและการแข่งขันแร่หายากระดับโลก

ปัจจัยไม่แน่นอนประการแรกเกี่ยวข้องกับความไม่แน่นอนของการเลือกตั้งประธานาธิบดีบราซิลที่กำลังจะมีขึ้นในเดือนตุลาคม บราซิลมีแหล่งสำรองแร่หายากขนาดใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก และกำลังมีความสำคัญเพิ่มขึ้นต่อความพยายามของสหรัฐในการกระจายห่วงโซ่อุปทานแร่ธาตุสำคัญออกจากจีน

ข้อตกลงมูลค่า 2.8 พันล้านดอลลาร์ของ USA Rare Earth ในการเข้าซื้อ Serra Verde ผู้ผลิตแร่หายากของบราซิล ซึ่งได้รับการสนับสนุนด้านเงินทุนจากรัฐบาลสหรัฐ ถือเป็นสัญญาณสำคัญในเรื่องนี้

กลุ่มการเมืองในบราซิลมีมุมมองแตกต่างกันเกี่ยวกับระดับความใกล้ชิดที่ประเทศควรมีกับจีนหรือสหรัฐ ประธานาธิบดีลุยซ์ อินาซิโอ ลูลา ดา ซิลวา  ของบราซิลซึ่งกำลังลงสมัครรับเลือกตั้งอีกครั้ง ยังคงรักษาความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับปักกิ่ง ขณะที่ ฟลาวิโอ นานเตส โบลโซนาโร คู่แข่งของเขามีแนวโน้มสนับสนุนสหรัฐอย่างเปิดเผยมากกว่า

แม้โบลโซนาโรจะไม่ได้ปฏิเสธการมีส่วนร่วมกับจีน แต่เขากล่าวว่าจะจำกัดความร่วมมือในด้านที่สหรัฐมองว่ามีความอ่อนไหวเชิงยุทธศาสตร์ ขณะที่ผลสำรวจความคิดเห็นล่าสุดพบว่าผู้สมัครทั้งสองมีคะแนนสูสีกัน

การเลือกตั้งในบราซิลอาจส่งผลต่อการแข่งขันในตลาดของหนึ่งในประเทศผู้ผลิตแร่ที่สำคัญที่สุดของลาตินอเมริกา นั่นทำให้การเลือกตั้งครั้งนี้เป็น ปัจจัยไม่แน่นอน คือ ชัยชนะของลูลา จะทำให้จีนมีความต่อเนื่องในความสัมพันธ์กับบราซิลมากขึ้น ขณะที่รัฐบาลโบลโซนาโร อาจทำให้บราซิลเปิดรับความพยายามของสหรัฐมากขึ้นในการกระจายห่วงโซ่อุปทานแร่ธาตุสำคัญออกจากจีน