จับตา AI เปลี่ยนการศึกษาไทย จี้ปรับวิธีสอน-สอบ วัดผลเด็กให้คิดเป็น

การมาถึงของ Generative AI กำลังเปลี่ยนพฤติกรรมการเรียนของนักเรียนอย่างรวดเร็ว จากเดิมที่เทคโนโลยีถูกใช้เป็นเครื่องมือค้นหาข้อมูล วันนี้ AI สามารถสรุปเนื้อหา เขียนรายงาน วิเคราะห์ข้อมูล หรือช่วยแก้โจทย์ได้แทบจะทันที

นายจิระวัฒน์ ภูมิศรีแก้ว เลขาธิการและที่ปรึกษา สมาคมการค้าแพลตฟอร์มดิจิทัลไทย  เปิดเผยว่า ประเด็นสำคัญของระบบการศึกษาไทยจึงไม่ใช่คำถามว่า ควรให้เด็กใช้ AI หรือไม่ แต่ต้องตอบให้ได้ว่าจะออกแบบการเรียนอย่างไร เพื่อให้ AI เป็นเครื่องมือเพิ่มศักยภาพ โดยไม่ลดทอนทักษะการคิดของผู้เรียน

ปัญหาที่เริ่มเห็นชัดขึ้น คือ นักเรียนสามารถส่งงานที่มีคุณภาพสูงได้ แต่เมื่อถูกถามถึงที่มาของคำตอบหรือวิธีคิด กลับไม่สามารถอธิบายได้ ซึ่งทำให้การประเมินจาก “ชิ้นงานสุดท้าย” เพียงอย่างเดียว อาจไม่เพียงพอในยุคที่ AI สามารถสร้างเนื้อหาแทนผู้เรียนได้

AI เปลี่ยนจาก “เครื่องมือค้นหา” เป็น “เครื่องมือสร้างคำตอบ”

ความแตกต่างสำคัญระหว่าง Generative AI กับเทคโนโลยีเพื่อการศึกษาในอดีต คือ AI ไม่ได้ทำหน้าที่แค่พาไปหาข้อมูล แต่สามารถสร้างคำตอบขึ้นมาให้เสร็จได้  ตั้งแต่การสรุปงานวิจัย เขียนบทความ ทำรายงาน ไปจนถึงแก้โจทย์ที่ซับซ้อน งานหลายประเภทที่เคยบังคับให้ผู้เรียนต้องอ่าน วิเคราะห์ และเรียบเรียงด้วยตัวเอง จึงสามารถลดเหลือเพียงการป้อนคำสั่ง หรือ Prompt ไม่กี่บรรทัด

นายจิระวัฒน์ มองว่า AI ยังมีประโยชน์ต่อการศึกษา หากถูกใช้เพื่อช่วยอธิบายเรื่องยาก ตั้งคำถามต่อยอด ทดลองแนวคิด หรือช่วยผู้เรียนค้นหาความเข้าใจเพิ่มเติม แต่หากใช้ AI เพื่อข้ามขั้นตอนการคิด ผลลัพธ์อาจกลับกัน เพราะผู้เรียนได้คำตอบเร็วขึ้น แต่ไม่ได้พัฒนาทักษะการวิเคราะห์หรือแก้ปัญหาไปพร้อมกัน

จับตา “Illusion of Competence” งานดีขึ้น แต่เด็กอาจไม่ได้เก่งขึ้น

หนึ่งในความเสี่ยงที่บทความหยิบขึ้นมาคือ “Illusion of Competence” หรือภาพลวงตาว่าตัวเองมีความสามารถ โดยเมื่อ AI สามารถช่วยผลิตงานที่ดูสมบูรณ์ นักเรียนอาจประเมินว่าตัวเองเข้าใจบทเรียนแล้ว ทั้งที่ในความเป็นจริงยังไม่ได้ผ่านกระบวนการคิดหรือฝึกแก้ปัญหาด้วยตัวเองอย่างเพียงพอ

งานวิจัยในต่างประเทศเริ่มพบสัญญาณว่า นักเรียนที่ใช้ AI ช่วยทำการบ้านสามารถลดเวลาในการทำงาน และสร้างผลงานได้ดีขึ้น แต่ผลสัมฤทธิ์เมื่อเข้าสู่การสอบกลับลดลง  จุดนี้กำลังกลายเป็นโจทย์โดยตรงของโรงเรียนและครู เพราะระบบการวัดผลแบบเดิมที่ดูจากรายงาน การบ้าน หรือผลงานที่ส่ง อาจบอกได้ยากขึ้นว่าเป็นความสามารถของนักเรียนจริง หรือเป็นผลลัพธ์ที่ AI ช่วยสร้างขึ้นมา

การศึกษาไทยเจอโจทย์ AI ในวันที่ครูมีภาระสูง

ความท้าทายดังกล่าวเกิดขึ้นในช่วงที่ระบบการศึกษาไทยยังมีปัญหาเดิมค้างอยู่ ทั้ง Learning Loss ความเหลื่อมล้ำด้านการศึกษา ความแตกต่างในการเข้าถึงเทคโนโลยี รวมถึงภาระงานของครู

ข้อมูลจากสำนักงานส่งเสริมสังคมแห่งการเรียนรู้และคุณภาพเยาวชน หรือ สสค. ระบุว่า ครูใช้เวลากับการประเมิน การอบรม การแข่งขันทางวิชาการ และงานเอกสารรวม 84 วัน จากปีการศึกษาที่มี 200 วัน หรือคิดเป็น 42% ขณะที่ผลสำรวจของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. ปี 2569 พบว่า ครูในโรงเรียนขนาดเล็กมีภาระสอนเฉลี่ย 27.31 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ และครู 63% ไม่สามารถรักษาสมดุลระหว่างชีวิตและการทำงานได้ ดังนั้น หากระบบการศึกษาจะเพิ่มภารกิจเรื่องการกำกับการใช้ AI เข้าไปอีก โดยไม่มีเครื่องมือหรือทรัพยากรมารองรับ อาจยิ่งเพิ่มภาระให้ครูมากกว่าเดิม

เสี่ยงเกิด Digital Divide รอบใหม่ จาก “มี AI” เป็น “ใช้ AI เป็นหรือไม่”

อีกประเด็นหนึ่งที่ต้องจับตาคือ ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลอาจเปลี่ยนรูปแบบ ในช่วงที่ผ่านมา Digital Divide มักถูกมองผ่านเรื่องการเข้าถึงอินเทอร์เน็ต อุปกรณ์ หรือแพลตฟอร์มการเรียน แต่ในยุค Generative AI ความแตกต่างอาจไม่ได้อยู่ที่ใครมีหรือไม่มี AI เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ว่าใครสามารถใช้ AI เพื่อเพิ่มทักษะและต่อยอดการเรียนรู้ ขณะที่อีกกลุ่มใช้ AI เป็นเครื่องมือสร้างคำตอบสำเร็จรูปโดยไม่ได้พัฒนาความรู้ของตัวเอง  หากโรงเรียน ครู และผู้ปกครองไม่มีแนวทางในการใช้งานที่ชัดเจน เทคโนโลยีที่ควรช่วยลดช่องว่างทางการศึกษา อาจกลายเป็นปัจจัยสร้างความเหลื่อมล้ำด้านทักษะขึ้นมาใหม่

ไม่แบน AI แต่ต้องเปลี่ยนวิธีวัดผล

นายจิรวัฒน์ กล่าวต่อไปว่าการห้ามใช้ AI ทั้งหมดอาจไม่ใช่คำตอบ เพราะในทางปฏิบัติ AI กำลังกลายเป็นเทคโนโลยีพื้นฐานทั้งในภาคการศึกษาและตลาดแรงงาน  แนวทางที่ควรพิจารณาคือ การกำหนดกรอบการใช้ AI ในสถานศึกษาให้ชัดเจน เช่น งานประเภทใดสามารถใช้ได้ ใช้ในขั้นตอนไหน และผู้เรียนควรเปิดเผยหรือระบุหรือไม่ว่า AI มีส่วนช่วยในการทำงานอย่างไร

ขณะเดียวกัน ระบบประเมินผลอาจต้องลดการพึ่งพาชิ้นงานปลายทาง และเพิ่มการวัด “กระบวนการคิด” มากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการให้นักเรียนอธิบายวิธีหาคำตอบ การสอบปากเปล่า การอภิปราย การนำเสนอ หรือการให้เหตุผลต่อคำตอบ ซึ่งทำให้ครูเห็นได้ชัดขึ้นว่าผู้เรียนเข้าใจเนื้อหาจริงหรือเพียงนำคำตอบจาก AI มาใช้

บทบาทของครูเองก็อาจต้องเปลี่ยน จากผู้ถ่ายทอดความรู้และตรวจคำตอบ ไปสู่ผู้ตั้งคำถาม ตรวจสอบเหตุผล และช่วยให้นักเรียนรู้จักแยกแยะข้อมูลจาก AI

ตลาดงานต้องการคนใช้ AI ได้ แต่ยังต้อง “คิดเองเป็น”

แรงกดดันให้ระบบการศึกษาปรับตัวไม่ได้มาจากห้องเรียนเพียงอย่างเดียว แต่ยังมาจากการเปลี่ยนแปลงของตลาดแรงงาน โดยรายงาน Future of Jobs 2025 ของ World Economic Forum ที่อ้างถึงในบทความ คาดว่า ภายในปี 2573 ตำแหน่งงานประมาณ 22% ทั่วโลกจะถูกปรับโครงสร้างใหม่

ขณะที่ทักษะด้านการคิดวิเคราะห์ การแก้ปัญหาที่ซับซ้อน ความคิดสร้างสรรค์ และวิจารณญาณ จะมีบทบาทมากขึ้นในวันที่ AI สามารถรับงานด้านการสร้างเนื้อหา วิเคราะห์ข้อมูล และงานที่มีรูปแบบซ้ำ ๆ ไปทำแทนมนุษย์

นั่นหมายความว่าเป้าหมายของการศึกษาอาจไม่ใช่การฝึกเด็กให้ทำงานบางประเภทได้เร็วกว่า AI แต่ต้องทำให้เด็กสามารถใช้ AI ตรวจสอบ AI และรู้ว่าเมื่อใดไม่ควรเชื่อคำตอบจาก AI

โจทย์ของการศึกษาไทยจึงกำลังขยับจากคำถามว่า “จะให้เด็กใช้ AI หรือไม่” ไปสู่คำถามที่ยากกว่า คือจะออกแบบห้องเรียน วิธีสอน และระบบวัดผลอย่างไร ให้เด็กใช้เทคโนโลยีได้เต็มประสิทธิภาพ โดยยังรักษาทักษะสำคัญที่สุดเอาไว้ นั่นคือความสามารถในการคิด วิเคราะห์ ตั้งคำถาม และตัดสินใจด้วยตัวเอง