กางแผนดัน' ระยอง'เมืองน่าอยู่คู่อุตสาหกรรม เชื่อมสิ่งแวดล้อม คุณภาพชีวิต เศรษฐกิจชุมชน

การพัฒนาเมืองอุตสาหกรรมไม่ได้จบลงเพียงการทำให้โรงงานมีมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อม หรือการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับชุมชนโดยรอบ แต่โจทย์ที่ยากกว่านั้นคือการทำให้เศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัย และคุณภาพชีวิตของประชาชนเดินหน้าไปพร้อมกันได้อย่างต่อเนื่อง

“สมาคมเพื่อนชุมชน” เดินหน้าตลอด 16 ปี จากความร่วมมือของ 5 องค์กรผู้ก่อตั้ง ได้แก่ เอสซีจี กลุ่ม ปตท. กลุ่มบริษัท ดาว ประเทศไทย (Dow) โรงไฟฟ้าบีแอลซีพี และจีพีเอสซี มีเป้าหมายร่วมกันในการสร้างความเชื่อมั่นว่าภาคอุตสาหกรรมสามารถอยู่ร่วมกับชุมชนได้อย่างยั่งยืน ก่อนพัฒนาบทบาทเป็นกลไกเชื่อมโยงภาคอุตสาหกรรม ภาครัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ชุมชน และสถาบันการศึกษา เพื่อพัฒนาพื้นที่มาบตาพุดคอมเพล็กซ์และจังหวัดระยองสู่ต้นแบบเมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศแห่งแรกของประเทศไทย

จากมาตรฐานโรงงานสู่การพัฒนาทั้งเมือง

ดร.พิเชษฐ์ ตั้งปัญญารัช นายกสมาคมเพื่อนชุมชน กล่าวว่า เป้าหมายสำคัญของสมาคมฯ คือการทำให้อุตสาหกรรมกับชุมชนสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างยั่งยืน โดยเฉพาะพื้นที่มาบตาพุดซึ่งเป็นเขตเศรษฐกิจอุตสาหกรรมสำคัญของประเทศ มีอุตสาหกรรมหลักทั้งปิโตรเคมีและพอลิเมอร์ การพัฒนาพื้นที่จึงต้องคำนึงถึงความสมดุลระหว่างเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยมีความปลอดภัยเป็นพื้นฐานสำคัญ

ดร.พิเชษฐ์อธิบายว่า เมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศไม่ได้หมายถึงการที่โรงงานดูแลสิ่งแวดล้อมของตัวเองเท่านั้น แต่ต้องเป็นการสร้างความร่วมมือกับทุกภาคส่วน ทั้งภาครัฐ จังหวัด ผู้ว่าราชการจังหวัด เทศบาล และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้การพัฒนาพื้นที่ครอบคลุมทุกมิติ ไม่ใช่การมองอุตสาหกรรม สิ่งแวดล้อม หรือเศรษฐกิจแยกออกจากกัน

บางครั้งทุกคนจะมองว่าอุตสาหกรรมกับสิ่งแวดล้อม อุตสาหกรรมกับเศรษฐกิจ หรืออุตสาหกรรมกับความยั่งยืน เป็นภาพอย่างใดอย่างหนึ่งเท่านั้น จริง ๆ ต้องมีทั้ง 3 ด้านเข้ามารวมกัน ถึงจะทำให้เกิดความยั่งยืนอย่างแท้จริงได้

โรงงานสมาชิก 76 แห่งผ่านการรับรองมาตรฐาน Eco Factory ครบ 100%

การดำเนินงานของสมาคมฯ จึงไม่ได้หยุดอยู่ที่การส่งเสริมมาตรฐานโรงงาน โดยโรงงานสมาชิก 76 แห่งผ่านการรับรองมาตรฐาน Eco Factory ครบ 100% แล้ว แต่ยังขยายแนวคิดการจัดการสิ่งแวดล้อมไปสู่ชุมชน โรงเรียน วัด และเทศบาล เพื่อให้เกิดการเชื่อมโยงการพัฒนาในระดับพื้นที่

ดร.พิเชษฐ์กล่าวว่า บทบาทของสมาคมฯ คือการประสานให้ทุกฝ่ายเห็นเป้าหมายร่วมกัน ไม่ใช่การสั่งการให้หน่วยงานหรือชุมชนดำเนินงานตามแนวทางใดแนวทางหนึ่ง เพราะการพัฒนาเมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศต้องอาศัยความร่วมมือและความเข้าใจของทุกฝ่าย

สำหรับการยกระดับเมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศสู่ระดับ 5 หรือ Happiness มีขอบเขตการพิจารณาครอบคลุมทั้งเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัย คุณภาพชีวิต และความสุขของประชาชน ไม่ได้ประเมินเพียงประสิทธิภาพของโรงงาน แต่ต้องพิจารณาด้วยว่าประชาชนในพื้นที่ได้รับประโยชน์และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นหรือไม่

ดร.พิเชษฐ์อธิบายว่า การยกระดับจากระดับ 4 สู่ระดับ 5 ทำให้การประเมินมีความซับซ้อนมากขึ้น จากเดิมที่ให้ความสำคัญกับการเชื่อมโยงภาคอุตสาหกรรมกับเศรษฐกิจชุมชน เพื่อสร้างงาน อาชีพ และรายได้ ไปสู่การพิจารณาคุณภาพชีวิตของประชาชนว่าดีขึ้นจริงหรือไม่ รวมถึงการมีงานทำที่ตอบโจทย์และทำให้คนในพื้นที่มีความสุข

สำหรับการยกระดับเมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศสู่ระดับ 5 สมาคมเพื่อนชุมชนอยู่ระหว่างผลักดันพื้นที่ให้ผ่านการรับรองตามเกณฑ์ของกรมโรงงานอุตสาหกรรม หลังจากผ่านการตรวจประเมินเบื้องต้นจากจังหวัดแล้ว ขณะนี้อยู่ระหว่างเตรียมความพร้อมเพื่อรับการตรวจประเมินจากกรมโรงงานอุตสาหกรรม ซึ่งคาดว่าจะเข้าตรวจในช่วงปลายเดือนพฤศจิกายน 2569 หลังจากกำหนดการเดิมต้องเลื่อนออกไปเนื่องจากสถานการณ์น้ำท่วม

ดร.พิเชษฐ์กล่าวว่า การยกระดับจากระดับ 4 สู่ระดับ 5 ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน เพื่อให้การพัฒนาเกิดขึ้นจริงและครอบคลุมทั้งเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม ความปลอดภัย และคุณภาพชีวิตของประชาชน

การรักษามาตรฐานให้ดำเนินต่อไปได้ก็เป็นความท้าทายสำคัญ ทั้งการจัดการข้อร้องเรียน การดูแลคุณภาพอากาศและน้ำ และการเฝ้าระวังผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม ซึ่งต้องอาศัยความรับผิดชอบของโรงงานและความร่วมมือจากทุกภาคส่วนในพื้นที่

3 ภารกิจเชื่อมสิ่งแวดล้อม คุณภาพชีวิต และเศรษฐกิจชุมชน

ทิศทางการดำเนินงานของสมาคมเพื่อนชุมชนในช่วงปี 2568–2570 อยู่ภายใต้แนวคิด Better Green – Better Life – Better Economy ซึ่งเป็นกรอบการทำงานที่เชื่อมโยงการดูแลสิ่งแวดล้อม การพัฒนาคุณภาพชีวิต และการสร้างความเข้มแข็งให้เศรษฐกิจชุมชนเข้าด้วยกัน โดยมี 3 ภารกิจสำคัญที่ต้องขับเคลื่อนควบคู่กัน

Better Green ขยายการจัดการสิ่งแวดล้อมจากโรงงานสู่ชุมชน

การดำเนินงานด้านสิ่งแวดล้อมเริ่มจากการส่งเสริมมาตรฐาน Eco Factory ในโรงงานสมาชิก 76 แห่ง ก่อนขยายแนวทางไปสู่ Eco Community, Eco School, Eco Temple และ Eco Municipality เพื่อให้ชุมชน โรงเรียน วัด และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีส่วนร่วมในการดูแลสิ่งแวดล้อมและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

ในช่วงปี 2566–2568 กลุ่มบริษัทสมาชิกสามารถลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้มากกว่า 460,000 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า หรือเทียบเท่าการปลูกต้นไม้กว่า 38 ล้านต้น ขณะที่เทศบาลในจังหวัดระยองจัดทำ Carbon Footprint for Organization (CFO) แล้ว 60% ซึ่งเป็นสัดส่วนสูงเป็นอันดับ 2 ของประเทศ รองจากกรุงเทพมหานคร

นอกจากการดำเนินงานของภาคอุตสาหกรรมแล้ว สมาคมฯ ยังสนับสนุนการขับเคลื่อน Low Carbon Society ผ่านการอบรมแนวทางจัดทำคาร์บอนฟุตพริ้นท์ให้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและเทศบาลในจังหวัดระยอง ตลอดจนการพัฒนาศูนย์การเรียนรู้ Low Carbon Society และ Eco School เพื่อให้ความรู้และแนวปฏิบัติสามารถขยายผลไปสู่ระดับพื้นที่ได้ ยกตัวอย่างเช่น การส่งเสริมธนาคารขยะในโรงเรียน เปิดโอกาสให้นักเรียนนำขยะที่สามารถจำหน่ายได้เข้าสู่กระบวนการรีไซเคิล ช่วยลดขยะตกค้างและสร้างมูลค่าให้กับวัสดุเหลือใช้

Better Life พัฒนาสุขภาพและการศึกษา สร้างโอกาสให้คนในพื้นที่

การยกระดับคุณภาพชีวิตเป็นอีกองค์ประกอบสำคัญของเมืองน่าอยู่คู่อุตสาหกรรม โดยสมาคมเพื่อนชุมชนสนับสนุนทุนพยาบาลและบุคลากรสายสุขภาพกว่า 440 ทุน พร้อมจัดหน่วยแพทย์เคลื่อนที่เข้าถึงชุมชนกว่า 2,200 คนต่อปี

ด้านการศึกษา มีทุนการศึกษาและโครงการเพื่อนชุมชนติวเตอร์ ซึ่งมีเยาวชนเข้าร่วมกว่า 37,500 คน ขณะที่ประชาชนกว่า 340,000 คนที่เข้ารับบริการในโรงพยาบาล 9 แห่งในจังหวัดระยองได้รับการรองรับจากบุคลากรที่ได้รับการสนับสนุนผ่านทุนพยาบาล ส่วนผู้สำเร็จการศึกษาทุนระดับปริญญาตรี 96% มีงานทำ

การพัฒนาคุณภาพชีวิตไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะการสนับสนุนทุนการศึกษาและบริการด้านสุขภาพ แต่ยังต้องสร้างความรู้และความเข้าใจให้กับคนในชุมชน โดยสมาคมฯ ทำหน้าที่ประสานความร่วมมือกับภาคีเครือข่าย เช่น สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) และสถาบันอาศรมศิลป์เพื่อร่วมกันดำเนินกิจกรรมด้านสังคม ทั้งการดูแลผู้สูงอายุ การส่งเสริมความรู้ด้านโภชนาการ และการสร้างเสริมสุขภาพในชุมชน

Better Economy ต่อยอดภูมิปัญญาท้องถิ่น สร้างมูลค่าเศรษฐกิจชุมชน

การสร้างความเข้มแข็งให้เศรษฐกิจฐานรากดำเนินผ่านโครงการเพื่อนชุมชน-ธรรมศาสตร์โมเดล ซึ่งทำงานต่อเนื่องมาแล้ว 11 ปี โดยนำองค์ความรู้จากสถาบันการศึกษามาช่วยพัฒนาผลิตภัณฑ์ การตลาด การบริหารจัดการ และการสร้างอัตลักษณ์ท้องถิ่น เพื่อเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจให้กับสินค้าและผู้ประกอบการในพื้นที่

ปัจจุบันมีวิสาหกิจชุมชนได้รับการยกระดับศักยภาพแล้ว 77 กลุ่ม สร้างรายได้สะสมกว่า 110 ล้านบาท และมีผลตอบแทนทางเศรษฐกิจจากการลงทุน (ROI) 250%

การดำเนินงานขยายความร่วมมือไปยังมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ วิทยาเขตระยอง เพื่อร่วมค้นหาและต่อยอดภูมิปัญญา วัฒนธรรม และเรื่องราวของชุมชนให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าเพิ่ม

ตัวอย่างผลิตภัณฑ์ที่ได้รับการพัฒนา ได้แก่ หมอนให้ความร้อน (Heating Pillow) ตะกร้าสาน กระเป๋าผ้า และข้าวไรซ์เบอร์รี่ โดยมีการนำองค์ความรู้จากสถาบันการศึกษามาสนับสนุนการพัฒนาสินค้า ตั้งแต่การคำนวณต้นทุน การจัดเตรียมอุปกรณ์ การขาย การเขียนเนื้อหา ไปจนถึงการจัดทำเว็บไซต์ เพื่อให้ผู้ประกอบการสามารถพัฒนาสินค้าและขยายช่องทางจำหน่ายได้

ขณะเดียวกัน สมาคมฯ สนับสนุนการเปลี่ยนผ่านจากการจำหน่ายผ่านหน้าร้านไปสู่แพลตฟอร์มออนไลน์ โดยร่วมกับวิทยาลัยเทคนิคระยองพัฒนาระบบอีคอมเมิร์ซ และจัดทำช่องทางจำหน่ายผลิตภัณฑ์ชุมชนผ่าน “เพื่อนชุมชนช็อป” ซึ่งรวบรวมผลิตภัณฑ์ 221 รายการ จาก 38 วิสาหกิจชุมชน เพื่อสร้างโอกาสทางรายได้ให้ผู้ประกอบการในพื้นที่

เป้าหมายการดำเนินงาน สมาคมฯ ตั้งเป้าสร้างรายได้ให้วิสาหกิจชุมชนปีละ 10 ล้านบาท โดยกำหนดอัตรากำไรไว้ที่ 30% ของรายได้ และตั้งเป้าผลตอบแทนทางเศรษฐกิจจากการลงทุน (ROI) ไม่น้อยกว่า 250%

ดร.พิเชษฐ์กล่าวเพิ่มเติมกับ "ฐานเศรษฐกิจ" ว่า ความสำเร็จของวิสาหกิจชุมชนไม่ควรวัดจากรายได้เพียงอย่างเดียว เพราะผลประกอบการอาจเปลี่ยนแปลงตามต้นทุนวัตถุดิบและปัจจัยทางเศรษฐกิจ สิ่งสำคัญคือผู้ประกอบการต้องสามารถดำเนินธุรกิจได้ด้วยตนเอง มีรายได้และกำไรเพียงพอที่จะเลี้ยงดูตัวเองและครอบครัวได้

ความคลาสสิกจริง ๆ ก็คือชุมชนอยู่ได้แน่ ทำแล้วมีกำไร เลี้ยงตัวเองได้ เลี้ยงครอบครัวได้ อันนี้ต่างหากคือสิ่งที่ผมคิดว่าเป็น Key Success Factor ที่เป็นจุดสำคัญที่เรียกว่าวิสาหกิจชุมชนต้องเกิดขึ้น

6C Sustainable Collaboration Model บทเรียนความร่วมมือที่นำไปปรับใช้ได้

เบื้องหลังการดำเนินงานตลอด 16 ปี สมาคมเพื่อนชุมชนได้ถอดประสบการณ์จากการประสานความร่วมมือระหว่างภาคอุตสาหกรรม ภาครัฐ ท้องถิ่น ชุมชน และสถาบันการศึกษา ออกมาเป็น 6C Sustainable Collaboration Model เพื่ออธิบายองค์ประกอบที่ทำให้ความร่วมมือสามารถสร้างผลลัพธ์ได้จริง ดำเนินต่อเนื่อง และนำไปประยุกต์ใช้ในบริบทของพื้นที่อื่นได้ ทั้ง 6 องค์ประกอบประกอบด้วย

1. Cross-sector Collaboration การประสานความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งบริษัทสมาชิก ภาครัฐ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ชุมชน และสถาบันการศึกษา เพื่อเชื่อมโยงความเชี่ยวชาญ ทรัพยากร และบทบาทของแต่ละฝ่ายมาร่วมแก้โจทย์ของพื้นที่
2. Capability Building การพัฒนาศักยภาพและถ่ายทอดองค์ความรู้ เพื่อให้คนในพื้นที่มีความรู้ ทักษะ และเครื่องมือสำหรับบริหารจัดการ ต่อยอด และขับเคลื่อนการพัฒนาได้ด้วยตนเองในระยะยาว
3. Common Commitment การสร้างเป้าหมายและความมุ่งมั่นร่วมกัน กำหนดทิศทางการทำงานให้ทุกฝ่ายขับเคลื่อนไปในทิศทางเดียวกัน ภายใต้แนวคิด Better Green – Better Life – Better Economy และ 3 ภารกิจสำคัญ
4. Clear Structure การกำหนดโครงสร้างและทรัพยากรให้พร้อมขับเคลื่อน ทั้งบทบาทผู้รับผิดชอบ บุคลากร งบประมาณ และกลไกการประสานงาน เพื่อให้การดำเนินงานมีความต่อเนื่องและสามารถต่อยอดได้
5. Context-driven Solutions การทำความเข้าใจบริบทและความต้องการของแต่ละพื้นที่ รับฟังและวิเคราะห์ปัญหา รวมถึงศักยภาพเฉพาะของชุมชน ก่อนออกแบบแนวทางแก้ไขให้เหมาะสมและตอบโจทย์จริง
6. Clear Measurement & Communication การกำหนดตัวชี้วัดที่สะท้อนผลลัพธ์ด้านสิ่งแวดล้อม คุณภาพชีวิต และเศรษฐกิจ พร้อมติดตามและสื่อสารความก้าวหน้าอย่างต่อเนื่อง เพื่อนำข้อมูลมาใช้พัฒนาการทำงานให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

ดร.พิเชษฐ์กล่าวว่า สมาคมฯ ไม่มีอำนาจสั่งให้ทุกภาคส่วนดำเนินงานตามแนวทางใดแนวทางหนึ่ง แต่ทำหน้าที่ประสานให้ทุกฝ่ายเห็นเป้าหมายร่วมกันว่าพื้นที่ต้องการอะไรและควรพัฒนาไปในทิศทางใด โดยต้องอาศัยทั้งความร่วมมือ ความมุ่งมั่น และการแก้ปัญหาตามบริบทจริงของแต่ละชุมชน

สำหรับความท้าทายในระยะต่อไป นอกจากการรักษามาตรฐานเมืองอุตสาหกรรมเชิงนิเวศระดับ 5 แล้ว ยังต้องต่อยอดการทำงานให้สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงในอนาคต โดยยึดแนวทาง Better Green – Better Life – Better Economy เป็นพื้นฐาน และพิจารณาการนำเทคโนโลยีและดิจิทัลเข้ามาเสริมการดำเนินงาน

ส่วนการนำแนวทางความร่วมมือไปขยายผลยังพื้นที่อื่น ดร.พิเชษฐ์มองว่า ไม่ใช่การนำรูปแบบการทำงานไปใช้เหมือนกันทั้งหมด แต่เป็นการนำหลักคิดและประสบการณ์จริงไปปรับให้เหมาะกับบริบทของแต่ละพื้นที่ โดยต้องทำให้ทุกภาคส่วนเห็นคุณค่าของการร่วมมือ ทั้งประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับตนเองและประโยชน์ต่อสังคมโดยรวม

เป้าหมายของการดำเนินงานจึงไม่ได้อยู่เพียงการทำให้โรงงานผ่านมาตรฐานหรือการสร้างโครงการเพื่อชุมชน แต่คือการทำให้ความร่วมมือระหว่างอุตสาหกรรมกับพื้นที่กลายเป็นกลไกที่ดำเนินต่อได้จริง และนำบทเรียนไปต่อยอดในพื้นที่อื่นตามบริบทของตนเอง