เปิดสูตรใช้ AI ทำข่าวเศรษฐกิจ เจาะคอร์รัปชันด้วยข้อมูล

ท่ามกลางความพยายามยกระดับศักยภาพสื่อมวลชนไทยให้เท่าทันยุคดิจิทัล “กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์” ร่วมกับ สมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ (SONP) จัดอบรมสัมมนาเชิงปฏิบัติการ “ONE DAY TRAINING” ภายใต้โครงการพัฒนาศักยภาพวิชาชีพ ส่งเสริมจริยธรรมสื่อมวลชน และสร้างระบบนิเวศสื่อที่ปลอดภัยและสร้างสรรค์ โดยเปิดเวทีแลกเปลี่ยนองค์ความรู้กับผู้เชี่ยวชาญด้านข้อมูลและเทคโนโลยี เมื่อวันที่ 22 เมษายน 2569 เวลา 09.00–17.00 น. ณ ห้องมรกต ชั้น 3 โรงแรมดิ เอมเมอรัลด์” หรือ “The Emerald Hotel”

การอบรมครั้งนี้ได้รับความร่วมมือจากผู้เชี่ยวชาญในแวดวงสื่อและเทคโนโลยี นำโดยนายสุภอรรถ โบสุวรรณ กรรมการผู้จัดการ HAND Social Enterprise และผู้ร่วมพัฒนา ACT AI และ นายสันติชัย อาภรณ์ศรี บรรณาธิการ Rocket Media Lab ซึ่งร่วมถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านข้อมูลสาธารณะ (Open Data) และการประยุกต์ใช้ AI เพื่อยกระดับการทำข่าวเชิงสืบสวน โดยเฉพาะการตรวจสอบงบประมาณแผ่นดินผ่านเครื่องมือ ACT AI

โดย ACT AI คือแพลตฟอร์มฐานข้อมูลเปิดขนาดใหญ่ (Open Data Platform) ที่รวบรวม วิเคราะห์ และแสดงผลข้อมูลโครงการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ

ซึ่งเนื้อหาหลักของการอบรมมุ่งเน้นการทำความเข้าใจวิธี “ขุดข้อมูล” จากแหล่งข้อมูลภาครัฐ เพื่อนำมาใช้ในการรายงานข่าวอย่างมีประสิทธิภาพ ท่ามกลางบริบทที่โลกขับเคลื่อนด้วยข้อมูลขนาดใหญ่ (Big Data) และงบประมาณภาครัฐถูกใช้ผ่านโครงการจัดซื้อจัดจ้างมูลค่ามหาศาลต่อปี การเสริมทักษะด้านข้อมูลและเทคโนโลยีจึงกลายเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้สื่อมวลชนสามารถตรวจสอบความโปร่งใสและความคุ้มค่าในการใช้จ่ายงบประมาณได้อย่างลึกซึ้งมากขึ้น

ในเวทีดังกล่าว ได้มีการชี้ให้เห็นว่า AI และ Open Data กำลังกลายเป็น “อาวุธใหม่” ของสื่อเศรษฐกิจ ในการเจาะลึกโครงข่ายคอร์รัปชันที่มีความซับซ้อนมากขึ้น โดยการทำข่าวสืบสวนในปัจจุบันไม่สามารถพึ่งพาเพียงแหล่งข่าวหรือเอกสารแบบเดิม แต่ต้องอาศัยการวิเคราะห์ข้อมูลจำนวนมหาศาลเพื่อค้นหารูปแบบความผิดปกติที่ซ่อนอยู่

อย่างไรก็ตาม การใช้ AI ในงานข่าวจำเป็นต้องอยู่ภายใต้กรอบการทำงานที่รัดกุม เพื่อป้องกันความคลาดเคลื่อนของข้อมูล โดยมีหลักการสำคัญ 4 ประการ ได้แก่

• การกำหนดขอบเขตข้อมูลให้ชัดเจนผ่านการสร้างฐานข้อมูลเฉพาะ (RAG)
• การเลือกใช้โมเดล AI ให้เหมาะสมกับลักษณะงาน
• การตั้งเกณฑ์และคำสั่งที่มีมาตรฐาน
• การยืนยันข้อเท็จจริงโดยมนุษย์ในขั้นตอนสุดท้าย เพื่อรักษาความน่าเชื่อถือของเนื้อหาข่าว

ขณะเดียวกัน การวิเคราะห์ปัญหาคอร์รัปชันในประเทศไทยยังคงสามารถอธิบายได้ผ่านสมการ “Corruption = Monopoly + Discretion - Accountability” ซึ่งสะท้อนถึงปัญหาการผูกขาดอำนาจ การใช้ดุลพินิจที่ไม่โปร่งใส และข้อจำกัดในการตรวจสอบข้อมูลภาครัฐ โดยเฉพาะข้อมูลที่ยังไม่อยู่ในรูปแบบที่สามารถนำไปวิเคราะห์ต่อได้ง่าย

ทั้งนี้ ชุดข้อมูลเปิดกว่า 25 ประเภทถูกยกให้เป็น “หัวใจ” ของการทำข่าวเชิงสืบสวนยุคใหม่ ไม่ว่าจะเป็นข้อมูลงบประมาณและการใช้จ่ายจริง ข้อมูลนิติบุคคลและผู้ถือหุ้น หรือบัญชีทรัพย์สินและเส้นทางการเงิน ซึ่งสามารถนำมาเชื่อมโยงเพื่อค้นหาความผิดปกติและเปิดโปงโครงข่ายผลประโยชน์แฝงได้

อีกหนึ่งไฮไลต์สำคัญคือการแนะนำระบบ ACT AI ที่รวบรวมข้อมูลจัดซื้อจัดจ้างหลายสิบล้านโครงการและสามารถวิเคราะห์ “สัญญาณเตือน” หรือ Red Flags กว่า 20 รูปแบบ อาทิ การเสนอราคาที่ใกล้เคียงกันผิดปกติ เครือข่ายบริษัทที่มีความเชื่อมโยงกัน หรือการกระจุกตัวของโครงการในผู้รับเหมารายเดียว ซึ่งเป็นจุดตั้งต้นสำคัญในการต่อยอดสู่การทำข่าวเชิงลึก

อย่างไรก็ดี แม้เทคโนโลยีจะเปิดโอกาสใหม่ในการตรวจสอบข้อมูล แต่ข้อจำกัดด้านกฎหมายยังคงเป็นอุปสรรคสำคัญ โดยเฉพาะ พ.ร.บ.ข้อมูลข่าวสารของราชการ มาตรา 15 ที่เปิดช่องให้หน่วยงานรัฐสามารถปกปิดข้อมูลได้ รวมถึงการตีความกฎหมาย PDPA ที่อาจถูกใช้เป็นข้อจำกัดในการเข้าถึงข้อมูลสาธารณะ

ท้ายที่สุด เวทีอบรมครั้งนี้ตอกย้ำว่า AI ไม่ได้เข้ามาแทนที่นักข่าว แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยขยายขีดความสามารถในการวิเคราะห์ข้อมูล ทำให้นักข่าวสามารถโฟกัสกับการลงพื้นที่และการเข้าถึงแหล่งข่าวเชิงลึกได้มากขึ้น เพื่อทำหน้าที่ตรวจสอบอำนาจรัฐและปกป้องผลประโยชน์ของสังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพในยุคเศรษฐกิจดิจิทัล