ไทยเดินเกม "นิวเคลียร์จิ๋ว" SMR อว. ผนึกจีนปักหมุดพลังงานสะอาดแห่งอนาคต

ในวันที่โลกกำลังวิ่งแข่งกับเวลาเพื่อลดคาร์บอน และความต้องการไฟฟ้าพุ่งทะยานจากคลื่นดิจิทัลและศูนย์ข้อมูล (Data Center) เทคโนโลยีที่เคยถูกมองว่าไกลตัวอย่าง "โรงไฟฟ้านิวเคลียร์" กำลังกลับมาอยู่ในสมการพลังงานของไทยอีกครั้ง แต่ครั้งนี้นี้มาในรูปโฉมใหม่ที่เล็กลง ยืดหยุ่นขึ้น และถูกออกแบบให้ปลอดภัยกว่าเดิม นั่นคือ SMR - Small Modular Reactor หรือโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดเล็กแบบโมดูลาร์

ล่าสุดเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม 2569 เมื่อ นายแพทย์รุ่งเรือง กิจผาติ เลขาธิการสำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) พร้อมคณะผู้บริหาร เดินทางเยือนกรุงปักกิ่ง เพื่อหารือทวิภาคีกับ Mr. Hou Yingdong รองผู้อำนวยการใหญ่และผู้อำนวยการสำนักกำกับดูแลความปลอดภัยพลังงานนิวเคลียร์ แห่ง National Nuclear Safety Administration (NNSA) หน่วยงานกำกับความปลอดภัยนิวเคลียร์ระดับแนวหน้าของจีน

การหารือครั้งนี้เป็นการขานรับนโยบายเชิงรุกของ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ที่วางกรอบ Frontier Innovation และ Green Energy Innovation Thailand เพื่อเตรียมความพร้อมรองรับเทคโนโลยี SMR ล่วงหน้า ทั้งการพัฒนากฎหมาย กฎระเบียบ ระบบการออกใบอนุญาต และระบบตรวจสอบที่เข้มงวด โดยปูทางไปสู่การลงนามบันทึกความเข้าใจ (MOU) ร่วมกับ NNSA ในการแลกเปลี่ยนผู้เชี่ยวชาญ ฝึกอบรมบุคลากร และศึกษาวิจัยระบบกำกับดูแลมาตรฐานโลก

จุดที่น่าสนใจเชิงยุทธศาสตร์คือ ไทยเลือก "สร้างกติกาก่อนสร้างโรงไฟฟ้า" ด้วยการวางระบบกำกับความปลอดภัยให้พร้อมก่อนที่เตาปฏิกรณ์จริงจะมาถึง ซึ่งสอดคล้องกับแนวทางที่ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (IAEA) ย้ำมาตลอดว่า กรอบกำกับดูแลและใบอนุญาตคือด่านแรกที่ประเทศหน้าใหม่ต้องจัดการให้เสร็จก่อนเดินเครื่องโครงการ

SMR คืออะไร ทำไมถึงเปลี่ยนเกม

SMR ตามนิยามของ IAEA คือเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ที่ผลิตไฟฟ้าไม่เกิน 300 เมกะวัตต์ต่อหน่วย ออกแบบให้ผลิตและประกอบสำเร็จรูปจากโรงงาน แล้วขนส่งไปติดตั้งที่หน้างานเป็น "โมดูล" แทนการก่อสร้างอาคารคอนกรีตขนาดมหึมาที่หน้าไซต์นานนับสิบปีแบบโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ดั้งเดิม

หัวใจของความ "เปลี่ยนเกม" อยู่ที่สามเรื่อง

หนึ่ง สร้างเร็ว ลงทุนยืดหยุ่น เพราะผลิตจากโรงงานแบบมาตรฐานเดียวกัน ทำซ้ำได้เหมือนสายการผลิตอุตสาหกรรม จึงคุมต้นทุนและเวลาได้ดีกว่า งานวิจัยที่เผยแพร่ผ่าน ScienceDirect ประเมินว่าประเทศหน้าใหม่สามารถวางกรอบเวลาการพัฒนา SMR ชุดแรกได้ราว 7-10 ปี ขณะที่ประเทศที่มีฐานนิวเคลียร์อยู่แล้วใช้เวลาสั้นกว่านั้น

สอง ปลอดภัยด้วยการออกแบบ SMR รุ่นใหม่พึ่งพาระบบความปลอดภัยเชิงรับ (Passive Safety) ที่อาศัยหลักฟิสิกส์ธรรมชาติ เช่น แรงโน้มถ่วงและการพาความร้อน ในการระบายความร้อนออกจากแกนเตาปฏิกรณ์แม้ไฟฟ้าดับ ลดการพึ่งพาการแทรกแซงของมนุษย์ในภาวะฉุกเฉิน

สาม ตอบโจทย์พื้นที่และภารกิจที่พลังงานหมุนเวียนทำไม่ได้ลำพัง ทั้งพื้นที่ห่างไกลที่ระบบสายส่งอ่อนแอ เกาะที่พึ่งพาน้ำมันดีเซล ไปจนถึงศูนย์ข้อมูลและภาคอุตสาหกรรมที่ต้องการไฟฟ้าคาร์บอนต่ำแบบเดินเครื่องได้ตลอด 24 ชั่วโมง รวมถึงการนำความร้อนไปใช้ผลิตน้ำจืดจากน้ำทะเล (Desalination) เพื่อความมั่นคงทางน้ำ

กระแสโลกกำลังเร่งเครื่อง

เวที COP28 ที่ดูไบเมื่อปี 2566 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ เมื่อนานาชาติบรรลุฉันทามติร่วมกันในการขยายบทบาทของพลังงานนิวเคลียร์ในฐานะเครื่องมือลดคาร์บอน นับจากนั้นโมเมนตัมของ SMR ก็พุ่งขึ้นอย่างชัดเจน

ปัจจุบัน IAEA ติดตามแบบและแนวคิด SMR มากกว่า 80 แบบทั่วโลก และเมื่อรวมแนวคิดทั้งหมดมีมากกว่า 100 แบบใน 20 กว่าประเทศ โดยมีเตาปฏิกรณ์ที่เดินเครื่องแล้วในจีนและรัสเซีย และอีกหลายหน่วยอยู่ระหว่างการก่อสร้างขั้นสูงในอาร์เจนตินา แคนาดา จีน รัสเซีย และอุซเบกิสถาน ด้านเอเชียถือเป็นภูมิภาคที่ร้อนแรง โดยรับผิดชอบราวสองในสามของเตาปฏิกรณ์ที่อยู่ระหว่างการก่อสร้างทั่วโลก

ที่น่าจับตาที่สุดคือจีน ซึ่งกำลังจะทำให้ SMR กลายเป็นความจริงเชิงพาณิชย์ "หลิงหลง วัน" (Linglong One) หรือ ACP100 ของ China National Nuclear Corporation (CNNC) ที่ไซต์ฉางเจียง มณฑลไห่หนาน เป็นเตาปฏิกรณ์แบบ PWR กำลังผลิตราว 125 เมกะวัตต์ ผ่านการทดสอบระบบเย็น (Cold Functional Test) เมื่อเดือนตุลาคม 2568 และผ่านการทดสอบเดินเครื่องกังหันแบบไม่ใช้เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ตั้งแต่ครั้งแรกในปลายเดือนธันวาคม 2568 โดยตั้งเป้าเดินเครื่องเชิงพาณิชย์ในครึ่งแรกของปี 2569 ซึ่งจะทำให้เป็น SMR บนบกเชิงพาณิชย์เครื่องแรกของโลก

เมื่อเดินเครื่องเต็มรูปแบบ หลิงหลง วัน คาดว่าจะผลิตไฟฟ้าได้ราว 1,000 ล้านหน่วยต่อปี เพียงพอต่อความต้องการของครัวเรือนราว 526,000 หลังในไห่หนาน และช่วยลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ได้ราว 880,000 ตันต่อปี เทียบเท่าการปลูกต้นไม้ราว 7.5 ล้านต้น ที่สำคัญ หลิงหลง วัน ยังเป็น SMR แบบแรกของโลกที่ผ่านการทบทวนความปลอดภัยทั่วไปของ IAEA ตั้งแต่ปี 2559 และผู้ออกแบบระบุว่าใช้ระบบความปลอดภัยเชิงรับที่ทนต่อสภาวะรุนแรง เช่น แผ่นดินไหว ไต้ฝุ่น และน้ำท่วม

ฟากตะวันตกก็กำลังตามมา โดยโครงการ BWRX-300 ที่ไซต์ดาร์ลิงตันในออนแทรีโอ แคนาดา ตั้งเป้าเดินเครื่องเชิงพาณิชย์ราวปี 2572 ซึ่งจะเป็น SMR ระดับกริดเครื่องแรกในอเมริกาเหนือ

สำหรับประเทศไทย SMR ไม่ใช่เรื่องใหม่บนกระดาษนโยบาย ภาครัฐได้บรรจุโรงไฟฟ้า SMR ไว้ในร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศ พ.ศ. 2567-2580 (ร่างแผน PDP2024) และยังปรากฏในแผนวิสาหกิจของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.)

กระทรวงพลังงานเคยให้รายละเอียดว่า SMR ที่พิจารณาจะเป็นโรงไฟฟ้าขนาด 70-350 เมกะวัตต์ ประกอบสำเร็จรูปนำเข้าจากต่างประเทศ และเมื่อหมดอายุการใช้งานจะส่งคืนผู้ผลิตทันที โดยเหตุผลของการบรรจุในแผนคือเพื่อเป็นทางเลือกผลิตไฟฟ้าสะอาด เสริมความมั่นคงพลังงาน ในระดับราคาที่แข่งขันได้ พร้อมตั้งเป้าคุมค่าไฟฟ้าเฉลี่ยไม่ให้เกิน 4 บาทต่อหน่วย

ขณะเดียวกัน ไทยยังแสดงบทบาทเชิงรุกในเวทีวิชาการระดับภูมิภาค โดยเป็นเจ้าภาพจัด "SMR School" ครั้งที่ 2 ของ IAEA เมื่อเดือนกันยายน 2568 ซึ่งเป็นเวทีให้ผู้กำหนดนโยบาย หน่วยงานกำกับดูแล และภาคอุตสาหกรรมในเอเชียได้เรียนรู้ศักยภาพของเทคโนโลยีนี้ร่วมกัน สะท้อนว่าไทยไม่ได้เป็นเพียงผู้ตามเทคโนโลยี แต่กำลังวางตัวเป็นศูนย์กลางองค์ความรู้ในภูมิภาค

การจับมือกับ NNSA ของจีนมีตรรกะรองรับชัดเจน จีนไม่เพียงเป็นประเทศที่เดินเครื่อง SMR ได้จริงในเชิงพาณิชย์เป็นรายแรก ๆ ของโลก แต่ยังเป็นเจ้าของเทคโนโลยีที่ผ่านการรับรองจาก IAEA และมีระบบกำกับดูแลความปลอดภัยที่พัฒนามาพร้อมกับการขยายฐานนิวเคลียร์ที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

สำหรับไทย การเรียนรู้ระบบกำกับดูแลจากประเทศที่ "ทำจริง" ย่อมช่วยร่นเวลาการวางรากฐาน และลดความเสี่ยงเชิงระบบได้มาก โดยเฉพาะในมิติที่ผู้เชี่ยวชาญทั่วโลกยังกังวล เช่น การปรับกรอบใบอนุญาตให้เข้ากับลักษณะเฉพาะของ SMR การจัดการกากกัมมันตรังสี และมาตรการป้องกันการแพร่กระจายอาวุธนิวเคลียร์ (Non-Proliferation)

จุดยืนเชิงนโยบายของ อว. ไม่ได้มองนิวเคลียร์เพียงในฐานะแหล่งผลิตไฟฟ้า แต่วางกรอบ Frontier Innovation ให้นำองค์ความรู้นิวเคลียร์สมัยใหม่ไปประยุกต์ใช้ยกระดับชีวิตประชาชนในหลายมิติ ทั้งการแพทย์แม่นยำ (Precision Medicine) อุตสาหกรรมไฮเทค การเกษตร และความมั่นคงทางอาหาร

ทั้งหมดนี้ตั้งอยู่บนหลักการเดียวกันคือ ยึดความปลอดภัยของประชาชนเป็นหัวใจ ผ่านการสร้างระบบเฝ้าระวัง การเตรียมพร้อมรับเหตุฉุกเฉิน การจัดการกากกัมมันตรังสีอย่างรัดกุม และการสื่อสารข้อมูลอย่างโปร่งใสเพื่อสร้างความเชื่อมั่นให้สังคม

โลกกำลังเข้าสู่ทศวรรษที่พลังงานสะอาดแบบเสถียรและเดินเครื่องได้ตลอดเวลากลายเป็นทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์ ท่ามกลางแรงกดดันสองด้าน เป้าหมายลดคาร์บอนที่บีบรัดขึ้น และความต้องการไฟฟ้าที่พุ่งจากเศรษฐกิจดิจิทัล SMR จึงกลายเป็นหนึ่งในคำตอบที่หลายประเทศเดิมพันด้วย

การที่ไทยเลือกวางรากฐานด้านการกำกับดูแลความปลอดภัยตั้งแต่วันนี้ ทั้งการยกระดับความร่วมมือกับหน่วยงานระดับโลกอย่าง NNSA และ IAEA การพัฒนากฎหมายและบุคลากร ไปจนถึงการสื่อสารกับประชาชนอย่างโปร่งใส คือการซื้อเวลาและลดความเสี่ยงให้ประเทศ เพื่อให้เมื่อถึงวันที่เทคโนโลยีสุกงอมและคุ้มค่าเชิงพาณิชย์อย่างเต็มที่ ไทยจะพร้อมก้าวเข้าสู่ยุคพลังงานแห่งอนาคตได้อย่างมั่นคง ปลอดภัย และยั่งยืน ไม่ใช่ในฐานะผู้ตาม แต่ในฐานะผู้ที่เตรียมพร้อมมาแล้ว

แหล่งอ้างอิง

• สำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) / กระทรวง อว. - เอกสารข่าวการหารือทวิภาคี ปส. - NNSA จีน (10 ส.ค. 2569)
• IAEA, Small Modular Reactors (SMR) และ Advances in SMR Developments 2024 - iaea.org/topics/small-modular-reactors
• IAEA, IAEA Expands Global Initiative to Boost Knowledge of Small Modular Reactors (ก.ย. 2568) - iaea.org
• World Nuclear News, Chinese SMR completes non-nuclear steam start up test (ม.ค. 2569) - world-nuclear-news.org
• Global Times, Main control room of Linglong-1... completes construction - globaltimes.cn
• Reuters (อ้างผ่าน World Nuclear News / Al Arabiya, ธ.ค. 2568) - แผนเดินเครื่องเชิงพาณิชย์หลิงหลง วัน ครึ่งแรกปี 2569
• IAEA PRIS Database (สถานะ ณ พ.ค. 2569) อ้างผ่าน Vozpopuli
• Vienna Center for Disarmament and Non-Proliferation (VCDNP), Deployment of Small Modular Reactors (ม.ค. 2569) - vcdnp.org
• ScienceDirect, Deploying small modular reactors in newcomer countries (2568) - sciencedirect.com
• Sustainability Atlas, Small modular reactors (SMRs) explained (ก.พ. 2569)
• ThaiPublica, "โรงไฟฟ้า SMR" ตัวเปลี่ยนเกมพลังงานสะอาด (ส.ค. 2567)
• Policy Watch (Thai PBS) - บทวิเคราะห์ SMR ในร่างแผน PDP2024
• Krungsri Research - โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดเล็ก (SMR) ทางเลือกหรือทางรอดของพลังงานสะอาดไทย (2569)
• Energy News Center - รายละเอียด SMR ในร่างแผน PDP ฉบับใหม่ (มี.ค. 2567)
• กรุงเทพธุรกิจ - รายงานสถานะ SMR ในแผน PDP2024