พันศักดิ์ วิเคราะห์ "ศึกชายแดนไทย-กัมพูชา" เสียหายแสนล้านที่ไม่มีใครชนะ

ดร.พันศักดิ์ วิญญรัตน์ อดีตประธานคณะที่ปรึกษานโยบายนายกรัฐมนตรี ทั้งในรัฐบาลนางสาวแพทองธาร ชินวัตร และรัฐบาลนายทักษิณ ชินวัตร โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊กส่วนตัว "Pansak Vinyaratn" โดยระบุว่า เนื่องในโอกาสที่ตนเดินทางชีวิตมาเกือบสุดทางแล้ว จึงขอนำเสนอความเห็นของบุคคลที่สามในหัวข้อ "พรมแดนพันล้านดอลลาร์ : 5 ความจริงที่น่าประหลาดใจของความขัดแย้งไทย-กัมพูชา" ซึ่งเป็นบทวิเคราะห์เชิงลึกที่ชี้ให้เห็นว่า ความขัดแย้งชายแดนไทย-กัมพูชาที่ยืดเยื้อมาตั้งแต่กลางปี 2568 ได้สร้างความเสียหายเชิงเศรษฐกิจและมนุษยธรรมมหาศาล แม้จะผ่านมาเกือบ 120 ปีนับจากวันที่มีการทำแผนที่พิพาทก็ตาม

ราคาที่ต้องจ่ายของเส้นบนแผนที่

บทวิเคราะห์ระบุว่า สงครามสมัยใหม่มักถูกมองว่าเป็นการปะทะกันเรื่องทรัพยากร อุดมการณ์ หรือเทคโนโลยี แต่ความขัดแย้งไทย-กัมพูชากลับแสดงให้เห็นว่า แม้ในปี 2569 รายละเอียดทางเอกสารอายุนับร้อยปีก็ยังสามารถทำให้เศรษฐกิจของทั้งภูมิภาคหยุดชะงักได้ แก่นของวิกฤตนี้มีต้นตอมาจากแผนที่ปี 1907 ที่เป็นข้อพิพาท ซึ่งเป็นมรดกตกทอดจากยุคอาณานิคมฝรั่งเศส และได้แปรสภาพจากความยุ่งยากทางการทูตกลายเป็นหายนะด้านมนุษยธรรมและเศรษฐกิจในยุคปัจจุบัน

ณ เดือนสิงหาคม 2569 พรมแดนระหว่างสองประเทศเพื่อนบ้านยังคงปิดเป็นส่วนใหญ่ แม้จะมีข้อตกลงหยุดยิงอันเปราะบางที่เจรจากันได้ที่จันทบุรี แต่บาดแผลจากการยกระดับความรุนแรงในปี 2568 ยังห่างไกลจากการเยียวยา โดยในช่วงที่การสู้รบรุนแรงที่สุด ประชาชนกว่า 640,000 คนถูกบังคับให้ต้องอพยพออกจากบ้านเรือน ทิ้งไร่นาและกิจการที่ต้องปิดตัวลง แม้จะมีคณะผู้สังเกตการณ์จากอาเซียนอยู่ในพื้นที่ สถานการณ์ก็ยังคงเป็นการเผชิญหน้าแบบ "ไฟสุมขอน" สันติภาพในปัจจุบันไม่ใช่การคลี่คลายปัญหา แต่เป็นการหยุดพักด้วยความอ่อนล้าของสองชาติที่ชะตากรรมทางเศรษฐกิจผูกพันกันอย่างแยกไม่ออก ทว่าลำดับความสำคัญเชิงชาตินิยมกลับผลักดันให้ต้องหย่าร้างกันอย่างมีราคาแพงและรุนแรง

การอพยพครั้งใหญ่ของแรงงาน: 900,000 ชีวิตที่แขวนอยู่บนความไม่แน่นอน

ผลกระทบที่ฉับพลันและร้ายแรงที่สุดของความขัดแย้งนี้คือการล่มสลายโดยสิ้นเชิงของตลาดแรงงานข้ามพรมแดน ก่อนที่การสู้รบจะปะทุขึ้นในเดือนพฤษภาคม 2568 ไทยรองรับแรงงานข้ามชาติของกัมพูชาราว 93% ของทั้งหมด โดยมีแรงงานประมาณ 1.2 ล้านคนขับเคลื่อนภาคอุตสาหกรรมและเกษตรกรรมของไทย

เมื่อข้อตกลงหยุดยิงล่มสลายในช่วงปลายปี 2568 เส้นทางการย้ายถิ่นก็กลายเป็นการอพยพครั้งใหญ่ เฉพาะที่ด่านปอยเปตแห่งเดียว มีแรงงาน 786,899 คนเดินทางกลับกัมพูชาภายในเวลาเพียงเดือนเศษ และเมื่อถึงกลางปี 2569 ยอดผู้เดินทางกลับรวมอยู่ที่ประมาณ 900,000 คน

บทวิเคราะห์ชี้ว่านี่คือ "ดาบสองคมทางเศรษฐกิจ" สำหรับกัมพูชา ความสูญเสียนี้เป็นเรื่องความอยู่รอด เงินโอนกลับจากแรงงานเหล่านี้มีมูลค่า 2.8 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2567 หรือราว 6.1% ของจีดีพีประเทศ และการคาดการณ์ว่าเงินโอนจะลดลงถึง 37.5% ได้ทำให้ประมาณการการเติบโตของประเทศถูกปรับลดลงอย่างมีนัยสำคัญไปแล้ว ส่วนฝั่งไทยแม้จะไม่ได้พึ่งพาเงินโอนกลับ แต่ก็เผชิญกับ "ภาวะสุญญากาศทางการผลิต" ที่วิกฤต สังคมสูงวัยภายในประเทศไม่สามารถเติมเต็มการขาดแคลนแรงงานในภาคส่วนสำคัญที่เคยพึ่งพาแรงงานกัมพูชาได้ ซึ่งยิ่งทำให้เศรษฐกิจที่ซบเซาอยู่แล้วชะงักงันมากขึ้น

ปัจจัยความทนทานแบบเดวิดปะทะโกไลแอธ

บนกระดาษ การแข่งขันทางเศรษฐกิจนี้ไม่สมมาตรอย่างมาก เศรษฐกิจไทยมีขนาดใหญ่กว่ากัมพูชากว่าสิบเท่า และงบประมาณกลาโหมมูลค่า 5.7 พันล้านดอลลาร์สหรัฐก็ทิ้งห่างงบ 739 ล้านดอลลาร์สหรัฐของกัมพูชาอย่างมาก ตามความเข้าใจทั่วไปกัมพูชาน่าจะเป็นฝ่ายที่ทรุดลงก่อน แต่ปี 2569 กลับท้าทายการคาดการณ์เหล่านั้น

ไทยพบว่าตนเองกำลังต่อสู้จากจุดที่เปราะบางอย่างไม่คาดคิด หนี้ครัวเรือนที่สูงถึง 170% ของจีดีพี และความไม่มั่นคงทางการเมืองในระยะหลัง รวมถึงการเปลี่ยนตัวนายกรัฐมนตรีอันเป็นผลจากกรณีคลิปเสียงหลุด ได้บั่นทอนการตอบสนองของประเทศ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย (UTCC) คาดการณ์ว่าจีดีพีปี 2569 จะหดตัว 0.74% โดยเฉพาะการส่งออกที่สูญเสียไปมีมูลค่ารวม 66,600 ล้านบาท

ในทางกลับกัน กัมพูชาได้พิสูจน์ให้เห็นว่าทนทานกว่าที่การคาดการณ์ในช่วงแรกระบุไว้ อันเนื่องมาจากการหันไปพึ่งพามหาอำนาจภายนอกเชิงยุทธศาสตร์ หลังสหรัฐฯ ระงับการสนับสนุนทางการเงินด้านการทหารในปี 2566 กัมพูชาได้เร่งเสริมกำลังอาวุธโดยมีจีนหนุนหลัง รวมถึงการขยายฐานทัพเรือเรียมที่เป็นข้อถกเถียง ขณะเดียวกัน แม้อยู่ในภาวะสงคราม กัมพูชาก็ยังได้รับการลงทุนโดยตรงจากต่างประเทศจากจีนมูลค่า 5.1 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในปี 2568 และมีการส่งออกเติบโต 17.7% จากการกระจายคู่ค้า

"ภาษีโลจิสติกส์" ที่ซ่อนอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ความขัดแย้งไทย-กัมพูชาได้ก่อให้เกิด "ภาษีโลจิสติกส์" ที่ส่งผลกระทบต่อภูมิภาคอาเซียนทั้งหมด เมื่อจุดผ่านแดนถูกปิดและการยิงปืนใหญ่ทำให้เส้นทางการค้าดั้งเดิมสัญจรไม่ได้ การขนส่งจึงถูกบังคับให้ต้องเปลี่ยนเส้นทางผ่านเวียดนามและลาว การอ้อมเส้นทางนี้มีราคาที่ต้องจ่ายสูง โดยต้นทุนโลจิสติกส์ในภูมิภาคพุ่งขึ้นระหว่าง 25% ถึง 40%

บทวิเคราะห์เรียกปรากฏการณ์นี้ว่า "ปรากฏการณ์ผีเสื้อกระพือปีก" ซึ่งทำให้ราคาสินค้าสำหรับผู้บริโภคทั่วภูมิภาคสูงขึ้น และคุกคามโครงการก๊าซข้ามพรมแดนมูลค่าหลายล้านล้านบาทซึ่งมีความสำคัญต่อความมั่นคงทางพลังงานของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยตรง ยิ่งไปกว่านั้น นักวิเคราะห์กำลังจับตา "ฉากทัศน์ความเสี่ยงด้านภาษีศุลกากร" ที่ความไม่มั่นคงในภูมิภาคอาจกระตุ้นให้เกิดความเสี่ยงจากภาษีศุลกากรของสหรัฐฯ ในอัตรา 25-30% ซึ่งจะส่งผลให้เกิดความสูญเสียด้านการส่งออกเพิ่มเติมราว 201,900 ล้านบาท แสดงให้เห็นว่าการสู้รบตามแนวชายแดนในวงจำกัดสามารถบั่นทอนสถานะของประเทศในห่วงโซ่อุปทานโลกได้อย่างไร

วิกฤตมนุษยธรรมภายใต้เงาปืนใหญ่

ต้นทุนด้านมนุษย์มักถูกกลบฝังอยู่ใต้ข้อมูลการค้า แต่ลำดับเหตุการณ์ตลอด 15 เดือนที่ผ่านมาแสดงให้เห็นว่าเสถียรภาพสามารถหายไปได้เร็วเพียงใด ในเดือนกรกฎาคม 2568 เกิด "สงครามเปิด" ห้าวันที่มีทั้งการโจมตีทางอากาศและจรวด คร่าชีวิตผู้คน 43 ราย และทำให้ผู้คน 300,000 คนต้องพลัดถิ่น ต่อมาในเดือนธันวาคม 2568 เกิดการยกระดับความรุนแรง 20 วัน คร่าชีวิตผู้คนกว่า 101 ราย และทำให้ผู้คนอีก 500,000 คนต้องพลัดถิ่น

แม้กระทั่งทุกวันนี้ที่เสียงปืนส่วนใหญ่เงียบลงแล้ว ยังมีผู้คน 21,000 คนที่ไม่สามารถกลับบ้านได้ กัมพูชาจำต้องสร้างที่พักพิงชั่วคราวกว่า 4,000 แห่ง ขณะที่องค์การเวิลด์วิชั่นได้ระดมเงิน 1.8 ล้านดอลลาร์สหรัฐเพื่อให้ความช่วยเหลือใน 5 จังหวัด

"การที่ข้อตกลงหยุดยิงไม่ว่าฉบับใดก็ไม่อาจคงอยู่ได้อย่างยั่งยืน บ่งชี้ว่าตัวข้อพิพาทพรมแดนเอง ซึ่งเป็นการปักปันเขตแดนที่ยังไม่ยุติอันสืบเนื่องมาจากแผนที่ยุคอาณานิคมฝรั่งเศสปี 1907 ที่เป็นข้อโต้แย้ง ยังคงเป็นปัจจัยขับเคลื่อนที่แท้จริง โดยไม่ขึ้นกับการคำนวณต้นทุนทางเศรษฐกิจ"

ความย้อนแย้งนี้คือสิ่งที่นิยามความขัดแย้งดังกล่าว กองทัพสมัยใหม่ที่ใช้เทคโนโลยีแห่งศตวรรษที่ 21 กำลังสู้รบและล้มตายเพราะเอกสารที่จัดทำเสร็จก่อนที่โทรทัศน์จะถูกประดิษฐ์ขึ้นเสียอีก

บทสรุป: ราคาของการเผชิญหน้า

ขณะที่เราเดินหน้าเข้าสู่ครึ่งหลังของปี 2569 แนวโน้มยังคงมืดมน แม้ข้อตกลงหยุดยิงจันทบุรีจะยังคงอยู่ แต่ก็เป็นสันติภาพเพื่อความสะดวกมากกว่าการคลี่คลายปัญหา พรมแดนยังคงถูกจำกัด เส้นทางการย้ายถิ่นของแรงงานถูกตัดขาด และผู้คน 21,000 คนยังคงใช้ชีวิตอยู่ภายใต้เงาของการพลัดถิ่น ความขัดแย้งนี้ตั้งคำถามพื้นฐานต่ออนาคตของภูมิภาคว่า การรวมตัวทางเศรษฐกิจของอาเซียนจะอยู่รอดได้จริงหรือ เมื่อข้อพิพาทเรื่องดินแดนที่หยั่งรากลึกในความเป็นชาตินิยมยังคงไม่ได้รับการแก้ไข

ดร.พันศักดิ์ ปิดท้ายด้วยข้อคิดที่ระบุว่า "วิกฤตไทย-กัมพูชาชี้ให้เห็นว่า 'อธิปไตย' มีป้ายราคาที่จับต้องได้อย่างแท้จริง เมื่อสองชาติเลือกเส้นบนแผนที่แทนความสัมพันธ์ทางการค้ามูลค่าพันล้านดอลลาร์ ต้นทุนที่แท้จริงถูกจ่ายโดยแรงงาน ครอบครัว และผู้บริโภคที่ติดอยู่ท่ามกลางกระสุนของประวัติศาสตร์"

ที่มา : Facebook Pansak Vinyaratn