
ทุนเทา : เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ
ทุนเทา: เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ : คอลัมน์เศรษฐเสวนา จุฬาฯ ทัศนะ โดย…รศ.ดร.ธานี ชัยวัฒน์ คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หนังสือพิมพ์ฐานเศรษฐกิจ ฉบับที่ 4,254
KEY
POINTS
- ทุนเทา คือ เศรษฐกิจนอกระบบรูปแบบใหม่ที่แฝงตัวอยู่ในระบบเศรษฐกิจที่เป็นทางการ โดยใช้บริษัทที่จดทะเบียนถูกต้อง และระบบธนาคารเพื่อฟอกเงินจากกิจกรรมผิดกฎหมาย
- เครือข่ายทุนเทามีความเชื่อมโยงกับคอร์รัปชันในลักษณะวงจรที่เอื้อประโยชน์ให้กัน โดยเงินผิดกฎหมายถูกใช้ซื้อความคุ้มครองจากผู้มีอำนาจ และอำนาจรัฐถูกใช้เพื่อสร้างผลประโยชน์กลับคืน
- ผลกระทบของทุนเทา คือ การบิดเบือนการแข่งขันทางเศรษฐกิจ ทำให้ธุรกิจสุจริตเสียเปรียบ และทรัพยากรถูกจัดสรรไปยังธุรกิจที่มีอำนาจมากกว่าธุรกิจที่มีประสิทธิภาพ ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการเติบโตของประเทศ
เมื่อพูดถึงเศรษฐกิจนอกระบบ ภาพที่มักปรากฏขึ้นคือ ร้านค้ารายเล็กที่ไม่ได้จดทะเบียน หาบเร่แผงลอยที่ไม่มีใบอนุญาต หรือ แรงงานที่ไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย ปัญหาของเศรษฐกิจนอกระบบในลักษณะนี้มักอยู่ที่การเข้าไม่ถึงระบบเศรษฐกิจที่เป็นทางการ
อย่างไรก็ตาม เศรษฐกิจสีเทา หรือ ทุนเทา ที่กำลังได้รับความสนใจในสังคมไทย กลับมีลักษณะแตกต่างออกไป เพราะกิจกรรมบางส่วนมีบริษัทที่จดทะเบียนถูกต้อง มีบัญชีธนาคาร มีเอกสารทางการเงิน และมีสิทธิในทรัพย์สินตามกฎหมาย แต่กลับปกปิดแหล่งที่มาของเงิน ผู้ควบคุมกิจการ หรือผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริง
ปรากฏการณ์ดังกล่าวจึงอาจเรียกได้ว่า เป็น “เศรษฐกิจนอกระบบที่อยู่ในระบบ” ซึ่งเป็นความท้าทายรูปแบบใหม่ของการกำกับดูแลเศรษฐกิจไทย
ความแตกต่างนี้สามารถอธิบายผ่านตัวอย่างร้านอาหารสองแห่ง ร้านแรกเป็นกิจการครอบครัวที่ขายอาหารจริง แต่ไม่ได้จดทะเบียนเป็นนิติบุคคลและไม่มีระบบบัญชีที่สามารถใช้ขอสินเชื่อได้
ขณะที่ร้านที่สองจดทะเบียนบริษัทอย่างถูกต้องและมีเอกสารครบถ้วน แต่สมมติว่า มีบุคคลอื่นเป็นผู้ลงทุนและควบคุมกิจการอยู่เบื้องหลัง เพื่อนำเงินจากกิจกรรมผิดกฎหมายมาหมุนเวียนผ่านร้านอาหาร แม้ทั้งสองกิจการจะมีข้อมูลที่รัฐตรวจสอบได้ไม่ครบถ้วนเหมือนกัน แต่สาเหตุและแนวทางแก้ไขแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง
ร้านแรก ต้องการความช่วยเหลือให้เข้าถึงระบบ ขณะที่ ร้านที่สองต้องได้รับการตรวจสอบว่า ใครเป็นเจ้าของเงินและได้รับประโยชน์อย่างแท้จริง ดังนั้น การมีเอกสารครบถ้วน จึงไม่ได้หมายความว่ากิจกรรมทางเศรษฐกิจมีความโปร่งใสเสมอไป
สิ่งที่ทำให้ทุนเทาในปัจจุบันมีความซับซ้อน คือ ความสามารถในการใช้ประโยชน์จากสถาบัน
ทางเศรษฐกิจ ซึ่งหมายถึงกติกาที่กำหนดสิทธิ หน้าที่ และความรับผิดชอบของผู้เกี่ยวข้อง ตัวอย่างเช่น ทะเบียนบริษัทช่วยให้กิจการถือครองทรัพย์สินและทำสัญญาได้ ทะเบียนที่ดินช่วยยืนยันสิทธิในการถือครองและโอนกรรมสิทธิ์ ส่วนระบบธนาคารช่วยให้สามารถรับและโอนเงินได้อย่างสะดวก
กลไกเหล่านี้ถูกออกแบบมาเพื่อลดต้นทุนทางธุรกรรม และสร้างความน่าเชื่อถือให้กับระบบเศรษฐกิจ แต่ความน่าเชื่อถือเดียวกัน อาจถูกนำมาใช้ปกปิดกิจกรรมที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายได้ หากการตรวจสอบหยุดอยู่เพียงความครบถ้วนของเอกสาร โดยไม่สามารถเชื่อมโยงไปถึงแหล่งเงินและผู้ควบคุมที่แท้จริง
ปรากฏการณ์ดังกล่าวนำไปสู่กระบวนการที่เรียกว่า “การแปลงสภาพทุน” ซึ่งหมายถึงการเปลี่ยนเงิน หรือ ผลประโยชน์จากกิจกรรมที่ผิดกฎหมาย ให้กลายเป็นทรัพย์สิน หรือ สิทธิที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ในระบบเศรษฐกิจได้ต่อเนื่อง
ตัวอย่างเช่น เงินจากกิจกรรมผิดกฎหมาย อาจถูกนำไปลงทุนผ่านบริษัท จากนั้นเปลี่ยนเป็นอาคารให้เช่า ที่ดิน หุ้น หรือสิทธิเรียกร้องตามสัญญากู้ยืม เมื่อทรัพย์สินเหล่านี้สามารถสร้างรายได้ หรือถูกนำไปใช้ประกอบธุรกรรมทางการเงินได้อีกครั้ง
เงินทุนที่มีปัญหาจึงอาจกลับเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจในรูปแบบที่ดูเป็นปกติ การมีทะเบียนบริษัทและเอกสารซื้อขาย จึงไม่ได้ทำให้ที่มาของเงินกลายเป็นสิ่งที่ถูกต้องตามกฎหมายโดยอัตโนมัติ
ภาคการเงิน จึงเป็นองค์ประกอบสำคัญที่หล่อเลี้ยงเศรษฐกิจสีเทา เพราะกิจกรรมทางเศรษฐกิจทุกประเภทต้องอาศัยการรับเงิน การชำระเงิน และการเคลื่อนย้ายมูลค่า แต่เครือข่ายทุนเทาต้องการความสามารถเพิ่มเติมในการปกปิดแหล่งที่มาของเงินและผู้ควบคุมธุรกรรม
ข้อมูลจากรายงาน The Bangkok Blueprint in Action ซึ่งจัดทำโดยคณะนักวิจัยจากธนาคารแห่งประเทศไทย และสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ พบว่า ในกรณีการหลอกลวงให้โอนเงินที่นำมาศึกษา เงินออกจากบัญชีม้าชั้นแรกด้วยค่ามัธยฐานเพียง 2 นาที และเงินครึ่งหนึ่งเมื่อคิดตามมูลค่าออกจากระบบธนาคารภายใน 3 นาที
ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่า การเคลื่อนย้ายเงินเกิดขึ้นเร็วกว่ากระบวนการแจ้งเหตุและตรวจสอบตามปกติมาก ภาคการเงินจึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่รับฝากเงิน แต่เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่มีส่วนกำหนดความสามารถในการดำเนินกิจกรรมของเครือข่ายทุนเทา
อย่างไรก็ตาม ทุนเทาไม่ได้ดำรงอยู่ได้ด้วยระบบการเงินเพียงอย่างเดียว อีกองค์ประกอบที่สำคัญคือ ความเชื่อมโยงกับคอร์รัปชัน ซึ่งเกิดขึ้นได้สองทิศทาง
ทิศทางแรก คือ การนำเงินจากกิจกรรมผิดกฎหมายไปซื้อความคุ้มครองจากผู้มีอำนาจ เช่น การได้รับการละเว้นการตรวจสอบ หรือการบังคับใช้กฎหมาย
ส่วนอีกทิศทางหนึ่ง คือ การใช้อำนาจรัฐโดยมิชอบเพื่อสร้างผลประโยชน์ใหม่ เช่น การเรียกรับสินบนจากการออกใบอนุญาต หรือ การจัดซื้อจัดจ้าง แล้วนำรายได้ดังกล่าวกลับเข้าสู่กระบวนการปกปิดและแปลงสภาพทุนอีกครั้ง
ความสัมพันธ์ระหว่างทุนเทากับคอร์รัปชัน จึงมีลักษณะเป็นวงจรที่ต่างฝ่ายต่างสร้างผลตอบแทนให้กัน เงินจากกิจกรรมผิดกฎหมายช่วยซื้อความคุ้มครอง และความคุ้มครองช่วยให้กิจกรรมผิดกฎหมายดำเนินต่อไปได้
ผลกระทบสำคัญของวงจรดังกล่าว ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงความเสียหายจากกิจกรรมผิดกฎหมาย แต่ยังส่งผลต่อการแข่งขันทางเศรษฐกิจด้วย
ลองสมมติว่า ธุรกิจสองแห่งมีประสิทธิภาพในการผลิตใกล้เคียงกัน แต่ธุรกิจแห่งหนึ่งสามารถนำทุนจากกิจกรรมผิดกฎหมายมาใช้ หรือ ได้รับการละเว้นการตรวจสอบจากผู้มีอำนาจ ธุรกิจแห่งนั้นอาจยอมรับผลตอบแทนต่ำกว่าปกติ ซื้อที่ดินในราคาสูงกว่าคู่แข่ง หรือได้รับสิทธิพิเศษที่ธุรกิจสุจริตไม่สามารถเข้าถึงได้
หากเกิดขึ้นอย่างแพร่หลาย ทรัพยากรทางเศรษฐกิจจะไม่ได้ถูกจัดสรรไปยังธุรกิจที่มีผลิตภาพสูงที่สุด แต่กลับถูกจัดสรรไปยังธุรกิจที่มีความสามารถในการเข้าถึงเงินทุนและอำนาจมากกว่า
การแข่งขันจึงอาจเปลี่ยนจากการแข่งขันด้วยความสามารถ ไปสู่การแข่งขันด้วยอภิสิทธิ์ ส่งผลให้เศรษฐกิจไทยสูญเสียโอกาสในการลงทุน เพิ่มผลิตภาพ และ สร้างการเติบโตอย่างมีคุณภาพในระยะยาว
การจัดการเศรษฐกิจสีเทา จึงต้องเริ่มจากการปรับมุมมองของนโยบาย จากเดิมที่มุ่งนำกิจกรรมนอกระบบเข้าสู่ระบบ ไปสู่การตรวจสอบว่า กิจกรรมที่อยู่ในระบบมีความโปร่งใสเพียงใด
ประเด็นแรก คือ การทำให้ทราบว่า ใครเป็นผู้ได้รับผลประโยชน์ที่แท้จริงจากกิจการหรือทรัพย์สิน ไม่ใช่ตรวจสอบเพียงชื่อผู้ถือหุ้นหรือกรรมการตามทะเบียน
ประเด็นต่อมา คือ การเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างทะเบียนธุรกิจ ระบบการเงิน และหน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย เพื่อให้สามารถติดตามธุรกรรมที่มีความเสี่ยงได้อย่างทันเวลา
โดยธนาคารแห่งประเทศไทยได้ดำเนินมาตรการหลายด้านแล้ว ทั้งการรู้จักและพิสูจน์ตัวตนลูกค้า การจัดการบัญชีม้า การแจ้งเตือนธุรกรรม และการกำหนดวงเงินโอนดิจิทัลตามความเสี่ยงและพฤติกรรมของลูกค้า ซึ่งควรพัฒนาต่อไปสู่การตรวจสอบความสัมพันธ์ของเครือข่าย มากกว่าการพิจารณาบัญชีแต่ละบัญชีแยกจากกัน
นโยบายอีกด้านที่สำคัญไม่แพ้กัน คือ การจัดการคอร์รัปชันที่หล่อเลี้ยงทุนเทา เพราะหากการดำเนินคดีหยุดอยู่เพียงผู้ถือบัญชี หรือ ผู้ถือหุ้นแทน แต่ไม่สามารถตรวจสอบผู้ให้ความคุ้มครอง หรือ ผู้ใช้อำนาจเอื้อประโยชน์ได้ เครือข่ายเดิมก็อาจกลับมาดำเนินกิจกรรมผ่านบุคคลและบริษัทชุดใหม่
การสืบสวนจึงควรติดตามเส้นทางผลประโยชน์ ควบคู่กับกระบวนการใช้อำนาจ โดยเฉพาะการออกใบอนุญาต การยกเว้นการตรวจสอบ และการจัดซื้อจัดจ้าง
ขณะเดียวกัน การกำกับดูแลต้องไม่สร้างภาระเกินจำเป็นแก่ผู้ประกอบการสุจริต เพราะการเพิ่มต้นทุนการปฏิบัติตามกฎหมายแก่ทุกคนเท่ากัน อาจทำให้ธุรกิจรายเล็กเสียเปรียบ ขณะที่เครือข่ายทุนเทายังสามารถจ้างตัวกลางเพื่อจัดการเอกสารและหลีกเลี่ยงการตรวจสอบได้
โดยสรุปแล้ว ความท้าทายของทุนเทาไม่ได้อยู่ที่การมีเศรษฐกิจบางส่วนอยู่นอกระบบเท่านั้น แต่เกิดจากความสามารถในการนำโครงสร้างของระบบที่เป็นทางการ มาใช้สร้างความน่าเชื่อถือ ปกปิดความสัมพันธ์ และแปลงผลประโยชน์จากกิจกรรมที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายให้กลายเป็นอำนาจทางเศรษฐกิจ
ดังนั้น การจัดการทุนเทาจึงต้องทำสองเรื่องพร้อมกัน คือ เพิ่มต้นทุนของการใช้ระบบอย่างผิดกฎหมาย และ ลดต้นทุนของการใช้ระบบอย่างถูกกฎหมาย
เพราะเป้าหมายที่แท้จริงไม่ใช่เพียงการปราบปรามอาชญากรรม แต่เป็นการสร้างระบบเศรษฐกิจที่ความสามารถ มีความสำคัญมากกว่าความสัมพันธ์ และการปฏิบัติตามกติกาสร้างผลตอบแทนได้มากกว่าการหลบเลี่ยงกติกา ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญของการพัฒนาเศรษฐกิจไทยให้เติบโตอย่างมีคุณภาพและเป็นธรรม
คอลัมน์เศรษฐเสวนา จุฬาฯ ทัศนะ โดย…รศ.ดร.ธานี ชัยวัฒน์ คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หน้า 6 หนังสือพิมพ์ฐานเศรษฐกิจ ฉบับที่ 4,254 วันที่ 19 - 21 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569







